Chaw ṭha leh hrisel - artui
Khawvel artui ni
Khawvel pum huapa artui pual liau liauva din pawl lian tak - International Egg Commission (IEC)-in kum 1996-a Vienna khawpuia inkhawmpui an neih tumin, mihring taksa hriselna atana artui hi chaw tha a nihzia te, artui tharchhuah pun zelna leh taksa mamawh tawk ei tura inzirtirna uar ni atan kum tin, khuangchawi thla Zirtawpni vawihnihna hi a ruat a. Kumin hian World Egg Day hi October ni 12, Zirtawpni niin, he ni denchhen hian hriselna lama thawktu te, Vety department te, arvulhtu leh an mamawh siamtu company lian tak takten zirlaite hnenah leh mipui vantlang tan uar leh zuala inzirtirna hun atan an hmang leh dawn a ni.
Nunphung samkhai, rilru changkang tan Artui!
Mahni neih tawk baka hringnun hman hian nun a tihbuai chang a awm ṭhin. Chutih rualin inren emaw uikawm nih erawh a ṭha chuang lo. English chuan, ‘simple living high thinking’ an ti a ni lo’m ni kha? Mahse hringnunah hian khaihlak chang te, nunphung pangngaia khawsak hman loh chang te a awm ṭhin - hnaa ṭul vang te, chhiat-ṭhat ni avang te. Hetianga hmanhmawh changa chawhmeh tui leh siam awlsam, hrisel bawk si chu artui hi a ni.
Tun hma deuh phei chuan, patlingin taksa rawl leh sil ṭhem ṭhum chhawk turin zo artui an hip pap pap ṭhin. Mahse, thiamna a lo sang zel a, artui hel aiin artui chhum emaw kan hmin chu taksa tan a hrisel zawk tih te hriat a lo ni lehzel a. Chuti chung pawn artui chhum emaw kan chhung erawh chawhmeh dang sawngbawl nena khaikhin chuan a la awlsam zawk hle si. A nihna takah chuan pahmei leh mahnia khawsa tana chawhmeh siam awlsam, hrisel leh tuihnai a nih ang bawkin, chhungkaw rual tan hlei hlei a hang tham leh zual.
Eng ti fakauva ṭha leh hrisel nge a nih - artui chu?
Kum kal ta lamah khan taksa tana artui ṭhat leh hriselna chipchiar taka ziahlan a ni tawh nachungin tlem azawng tarlang nawn leh ila.
Zirmi te chuan artui hi khawvela ei tur awm zingah taksa mamawh chaw ṭha paikim ber niin an sawi hial. Kimchang zawka sawi te phei chuan, chaw ṭha tinreng, mamawh tawk chauhva awm kimna niin an sawi bawk. Taksa mamawh Vitamin chi hrang hrang (A, B2, B5, B6, B12, D, E, K), Folate, Selenium, Calcium, Phosphorus, Zinc keng telin, artuia thau awm hian taksa tan thau chhia (cholesterol) insiamna lam a ṭanpui lova, chutih rualin taksa mamawh thau ṭha siamna lam ṭanpui zawkin, lung (heart) a tinghet a; taksaa natna inbun leh inmung tur te dodalin, natna hmehmihpuitu ṭangkai tak a ni.
Artui chhungmua vitamin pakhat Choline hian hriatna thazam hnathawh a tichak a, a bik takin naute thluak hnathawh tanpuiin, hriatrengna tichaktu pawimawh tak niin; thin (liver) a vawng fai a, thisen zama hnawk insiam leh bet tur a thianfai bawk. Taksa chhunga ekchhe thianfaitu (antioxidant) pahnih, artui aṭanga kan ei tel - Lutein leh Zeaxanthin te hian mit an tichakin an vawng fai a, mit pual emaw mit natna hrang hrang inṭan tur an veng thei. Tihrawl, vun, sam, taksa ralveng leh taksa hnathawh hrang hrang ṭanpuitu, taksain a mamawh amino acids a tel kim vek bawk.
Artui thar chhuak tura tuina!
Mizoram chhungah Vety department enkawlna hnuaiah leh mimal enkawl arpui tui lai (layer hens) vulhna awm ve tawh mah se, kan mamawh kan la thar chhuah lohzia chu Aizawl bazarpui leh veng lun deuha vai artui lakluh zuar an la tamzia hian a tichiang mai awm e.
Chiang faka chhinchhiah awm lo mah se, state dang aṭanga artui kan lakluh hi a tam khawp mai. Keimahni ngeiina kan thar chhuah theih, bulṭanna harsa si lo a ni si a. Artui thar chhuak tura tui tharna kan neih a ṭul takzet.
Arpui tui chi hrisel ṭha
Artui thar chhuak tur chuan arpui tui thei, hrisel neih a ṭul. Ar vulhhi ran dang vulh anga bulṭannan sum sen tam a ngai lem lova. Chenna in bula vela hmun ruak zau lo te nei tan pawn bulṭan mai theih a ni a. Vawi leh khatah lian leh changtlung taka bulṭan kher tum a ngai chuang lo, rilru nei taka taima taka chhunzawm chuan eizawnna tling tak a ni.
Amaherawhchu, arpui tui tur chi vulh dawn erawh chuan hmun thawl, ni eng dawng ṭha leh thawm bengchhengin a tihbuai lohna hmun ni thei se duhthusam a ni. A chhan chu eng an hmuh ṭhat a zirte leh thawmin a tihbuai leh buai loh azirin an tui tam leh tam loh a hril ve vangin. Tin, ar chu a ruala vulh an nih avangin tlang hrileng an veiin an inkaichhawn awlsam hle a. Chuvangin, hridanna an mamawh ang ang mi thiamte rawn anga lang leh an taksa hriselnain a mamawh chaw ṭha pek tur leina sum inrinlawk a ṭul thung.
Tuina tihlawhtling turin taimakna
Ar chuan a khat tawkin chaw an chuk reng avangin vawi leh khata chaw pek chiam hian chaw an chuk tam phah lem lova, chaw chuangbang chhiatna thlentu a ni zawk thei, chu chuan ar hriselna tibuai theiin, pum lam natna a thlen ṭhin. Tin, an chaw an chuk avangin an chaw pekna khat titiha chaw chhawp sak hian chaw tihriral a titam zawk bawk. Ar hrisel ṭha vulh tur chuan taimak leh vil peih a, a hrisel lo leh chak lo awma rinhlelh chu enfiah thuai a, a ṭul ang a enkawl leh khung hran emaw a him ṭhin.
Vety department-a mi thiam leh tawnhriat nei tawhte rawn hreh lovin, tualchhunga tihdan awlsam leh rintlak awm thei te zirchian a, zawh kual peih a ṭulin a ṭangkai.
Arpui tui chi hlawkna
A tlangpuiin arpui tui chi (layer hens) hi kar 18 - 19 an nihin an tui ṭan ṭhin a. Kum khat chhung an tui tlangpui. Amaherawchu, kum khat chhunga an tui theih zat erawh inang vek lo, an hrisel leh hrisel loh kar te, tin an mamawh chaw ṭha an dawn leh dawn lohvah te a innghat ang. Arpui hrisel pangngai chuan artui 200 - 280 an tui hman ṭhin. Mizote tana a hlawkna bik chu sorkar farm aṭanga arpui tui hralh tur (cull) chu a man a to ngai lova. Mahse, Mizo tam zawk chuan ar kum tling lo aia kum tling tawh sa duh zawk an awm nual thung. Chuvangin, artui hralh bakah, a tui thei tawh lo arpui sa hralhna man tel nen, hlawkna tel tur a sang bik kan ti thei ang.
- Dr. Mahminga Sailo, Waggin’ Tails, Bawngkawn