‘SUSTAINABLE DEVELOPMENT GOALS’ LEH KAN RAM DINHMUN
‘Development’ tih hi zoṭawnga lehlin ngai lo khawpa zofaten kan hriat bel tawh a ni a. Mitin mai leh ram tin leh state tin te hian hmasawn kan duhin kan tum theuhva, kan thlen chin aṭanga hma lam pan zel hi kan Pathian Thu Thianghlim pawhin min zirtir a ni. Hmasawnna leh changkanna kawnga kan thlen chin chu a in ang lo hle hlawm anga, Mizoramah ngei pawh district leh khaw hrang hrangte kan in ang lo hle anga, chutiang bawkin chhungkua leh mimal pawh kan changkan dan a in chen lo hle ang. Hmasawnna leh changkanna kan thlir dan leh teh dan pawh a in ang lo thei hle bawkin a rinawm. A tlangpui thuin, motor tha tak neih, in ropui tak neih, nalh taka inchei hi changkanna ni ta ber in kan hria a ni mai thei, a dik lo erawh chu ni hauh lovin hei ringawt hi chu a tehfung ber tur chu a ni thei lovang. Khawvela ram changkang lo leh rethei berte zingah pawh in ropui tak tak, motor nalh tak tak nei a, nalh tak taka in chei an awm tho mai.
Ram changkanna hmasawnna kan tih leh a tehfung hian a huap a zau hle – vantlang leh mimal hriselna dinhmun, zirna (education), ei leh bar thawhchhuah dan, agriculture, industry leh kawng dang danga deh chhuah tam leh hralh tam dan, khawtlang inrelbawlna dan leh invawn thianghlim dan, in tur leh hman tur tui neih dan, kawlphetha (energy) neih leh hman dan, ram ngaw neih zat, ram leh leilung humhalh dan, boruak thianghlim dan, rethei leh hausa kar zau dan, hmeichhia leh naupangte dinhmun, rukruk tualthah leh khawtlanga sualna tam/tlem dan, politics thianghlim dan, eiruk leh hlemhletna tlem/tam dan, rorelna dik kenkawh dan (leh thildang tam tak pawh a ni ang) te hi changkan dan tehfung tak tak tur zawk chu anni ang.
Kum 2015 khan United Nations Assembly vawi 70-na chuan khawvel ram 193 laiin an pawm ‘The 2030 Agenda, Sustainable Development Goals’ (SDGs) chu Mizorama ‘kumpuan’ kan tih deuh hian a puang ta rup mai a. A ken tel Goal 17 leh target 169 chu kum 15 lo awm leh tura ram 193 tana development goals an umzui ṭheuh tur chu a ni. He SDGs goal te hi a chunga kan sawi kawng hrang hranga development huapzo, tluantling leh kumhlun khawvelin a buan mekte chu a ni.
A umzuina kawngah India ram chuan NITI Aayog hi a fawng vuan tu atana ruat a ni a, Mizoram chhung bik atan chuan Planning Department chu a chaihtu ber a ni. UNO duh danin SDGs chungchanga ram tin leh state tinte hmasawn leh changkan dan (dinhmun) chu SDG goal leh target-te mila siam tehfung (indicators) hrang hrang siamin teh leh endik anni ta reng a.
SDGs tehfung (indicators) hrang hrang hmanga NITI Aayog in state tinte data tam tak lakhawma a teh a, a zirchianna hmanga kan ram development dinhmun thlir teh ang:
Kum 2018 SDGs Index Report a lo chhuak a, SDGs goal 13 aṭangin tehfung 62 hman a ni a. Hetah hian state 29 zingah 100 ah 59 score in Mizoram chu 13 naah kan awm a, score(mark) hmuh in ang state an awm nual avangin 6-na kan ni a tih theih tho bawk. A kum leh 2019-20 report a lo chhuak a, tehfung hman a pun tak deuh vang nge kan tlahniam ta deuh viauva.
Report hnuhnung ber 2020-21 a lo chhuak leh a, goal 15 aṭangin tehfung 115 lai a hmang ta a. Hetah hi chuan state 28 zingah 12 na ah kan lo kang chho ve leh ta a. Score in ang state an awm nual avangin a position ah chuan 7-na kan ni a tih theih bawk. He report hnuhnung berah hian Kerala chu 1-na a ni a, NE ah chuan Sikkim chiah kan chungah an awm.
Goal tin a state tin ten tehfung hrang hranga an score zat khawikhawm aṭangin mark (composite score) hi siam a ni a- score hi chi (category) li a ṭhen a ni, hetiangin:
Achiever - 100 score
Front runner - 65-99 score
Performer - 50-64 score
Aspirant - 0-49 score
Goal 7-na ah 100 kan score a, goal 15 thlanchhuah zingah goal pasarihah 65-99 category ah, goal nga (5) ah 50-64 category ah, goal pahnihah 0-49 category ah kan awm a, a pumpuia chawhrualin 68 kan score a ni. Tehfung 115 te hian scoring an nei hran ṭheuh na in, a tam tham deuh avangin kan sawi vek seng lovanga, tehfung ṭhenkhatah kan tih ṭhat lohna lai a awm nual na a, a tlangpui thuah kan tiṭha ve thawkhat a, hmasawnna tur erawh a la tam viau mai.
Tun hnai lawkah khan NITI Aayog chuan ‘National Multidimensional Poverty Index (MPI)’ Baseline Report a tichhuak a. Sum lakluh zat mai ni lo, tehna kawng hrang hrang hmanga poverty level (rethei bakberh-BPL zat) zirna a ni ber mai. He report-a a lan dan chuan Mizoram pawh a ṭha ber pawl state 28 zinga 7-na kan ni leh a. North East-ah chuan Sikkim chiah kan tluk lo leh a ni. Kawng hrang hranga teh a Mizorama rethei (poverty) zat chu 9.80 % a ni. A tamna ber Bihar chu 51.91%, a ṭha ber Kerala chu 0.71% anni. India hmarchhak state dangte dinhmun hetiang hi a ni:
Meghalaya - 32.67%
Assam - 32.67%
Nagaland - 25.23%
Arunachal Pradesh - 24.27%
Manipur – 17.89%
Tripura – 16.65%
Sikkim – 3.82%
A tlangpui thu a thlirin, titi na leh social media-ah te pawh ani anga, kan ram hi hnufual leh chhe viau, state dangte rual pha lo viauva kan sawi leh ngaih ang hi chu a ni bik lem lo niin a hriat. Amaherawhchu, SDGs in a tum ber, khawvel nuam leh ram ṭha zawk siam a, Mizoram hi kan tu leh tuchhuan leh zel te tan pawha ram nuam chen tlakna atana siam tur chuan mitinte hian tihtur, ṭan lakna tur leh ṭhahnemngaihna tur kan la ngah hle a ni tih erawh i theihnghilh lovang u.
- Lalchhuanawma Hrahsel, Sr. Consultant, SDGs Mizoram