Written by
- Lt. Col. Lalramliana

KAN RAM LEH HNAM DAM NAN

Duh dan, ngaih dan, ṭha tih dan leh ngaihpawimawh zawng a inang vek lo tih hre chungin, kan ram leh hnam damna tura ka ngaih pawimawhte ka han sawi dawn a, ṭhenkhat chuan, “Ve bawk che chuan,” in lo ti mai thei a, a awm tho vang chu. Kan ram leh hnam damna tura ṭul ka tihte chu a hnuaiah hian ka sawi dawn a ni.

Thuawihna
Thuawihna ka tih hian thil ṭha leh dik thuawih ka tihna a ni. Hripui coronavirus, khawvel rawng taka runtu laka kan him theih nan mi tinin thu kan awih a ngai. Hausa ber, chak ber, thiam ber, thiltithei ber, ralthuam nei 
ṭha ber leh sipai ngah berte engah mah ngai lova palzut mai ṭhin, eng sakhua mah pawisa lova luhkhung mai ṭhin, eng sakhaw puithiam mah zah derna nei hauh lo ang hi khawvelah hri hlauhawm a la thleng ngai lo kan ti thei ang. Balance diet leh exercise nei 

ṭha em em, infiam mite, zu leh ruihhlo ti ngai hauh lo, hmeichhiat mipatna thianghlim taka hmangtu leh mi thianghlimte pawh pawisakna nei miah lo a ni. A bikin HIV AIDS te, Hepatitis te leh Hypertension te hi chuan nun thianghlima nung, invawngfelte hi chu an kal kan deuh ngai a ni a, ani hi chuan a zah der lo hrim hrim a; khawvelah hian a vawk lal lên a ni ber mai.

He hripui laka kan him theihnan mi thiam leh ram hruaitute’n zawm tura an tihte hi kan ngaipawimawh em em tur a ni. Chungte chu - inchhungkhung; sahbawna kut fai taka sil leh hand sanitizer hman ṭhin; kut lawnga hnar, mit leh bengte khawih loh; khuh leh hahchhiau laia ka hup; puipunnaa tel loh; hmaikawr vuah; mi dang nena a tlem berah 1metre aia hnaia awm loh; hriselna vawn ṭhat; taksa leh silhfen fai taka vawn; mi dang nena inkhawih leh inthawkkhum loh. Hengte hi mi zawng zawng tih theih, pawisa sen tam ngai lo a ni a, mi tinin kan ngaipawimawhin kan zawm ngei tur a ni. Kan nun, kan ram leh hnam, chhungkua kan hmangaih chuan thu kan awih tur a ni.

Taimakna
Taimakna kan tih hian a ṭha zawng leh a dik lama taimak kan tihna a ni a, thil ṭha lo leh pawi khawih zawnga taimak ve theih a nih avangin. Hripui covid-19 hian natna leh thihna chauh a keng lova, ṭamna rapthlak tak a ken tel theih avangin he hri hlauhawm tak laka inven theihna sawrkarin a duan leh puante taima taka zawm a ngai tak meuh a ni. He hripui hian khawvel economy a tichhe nasa ṭan hle a, chu chuan ei leh bar, chenna leh khawsakna te, agriculture lam leh education lamte bakah Pathian biakna thlengin a khawih buaiin, a tichhe thei a ni.

Ngaihsamna, inthlahdahna, zawmthawtna te kalsanin, taimakna kawng kan zawh hram hram tur a ni.  Tunah hian mizo hnam nun ze mawi tlawmngaihnate, ṭhiante nun chhan nana inpekna te, ‘sem sem dam dam, ei bil thi thi’ tihte leh ‘dam leh tlang khatah, thih leh ruam khatah’ tihte chu a inlar nasa hle a, a thawm hriat a nuamin, mit a tlai a, a lawmawmin, a thlamuanthlak tak meuh a ni. Mahse, he hripui hian kian zai a rel loh chuan a pawisa demand a sang em em mai si a, kan tlawmngaihna leh inhmangaihtawnnate hian awmzia a la nei lo mai dawnin a lang a; a lungngaihthlak tak meuh a ni. Miin pek duhin ṭanpui duh mah se, a neihin a tlin miau loh chuan tihngaihna a awm dawn si lo.
Kan hun tawn mek ngun taka kan ngaihtuah hian kawng tinrenga taimak a ṭul hle mai. Thufing pakhat chuan “Nung turin ei la, eitur ringawt chuan nung suh” a ti a, Bible pawhin “Eitur aiin nunna a thupui zawk”  a ti bawk. Chuvangin, eitur kan neih theih nan taima takin eng hna pawh kan thawk tur a ni. 1959-1960 mau tâm ṭam kha chu ‘ṭam buhchangrum’ kan tithei ang a, 1966-1969 ram buai ṭam zet kha chu ‘tam mei alh en’ a ni ber mai a, anhnah leh vaimim hi mi tam zawkin chaw atana an rin a ni. Kan naupan deuh laite kha chuan bahra khur tam tak hmuh tur a awm a, a chang chuan bawng pawh an tla hlum hial ṭhin. Tunah chuan ram bahra laih tur avangin, a peih pawh kan lai peih hmel si loh a, kan ṭhanharh a hun tak zet a ni.

Tunah hian he hriin a ken tel ṭamna do let tur hian sawrkarin sum a nei tawk lo a, a hnathawkte a pùr ṭan mek a ni tawh a, mipuiin sawrkar a puih theih loh chuan, sawrkar chuan tihtheih a nei tlem hle dawn a ni a; sawrkarin mipui a ṭanpui theih loh lahin, mipui tan chet lak a harsa dawn bawk si; a manganthlak hle dawn a ni.

Chuvangin, engkimah taimak kan chhuah a ngai. Chuktuah huan nei theite chuan thlai kum hlun chingin, a hnuaiah bal, kawlbahra leh pangbalte uar takin an ching ngei tur a ni. Chul te pawh ritin, buh bakah bahra, bal, bachhim, thialbal leh a remchan dan azirin alute kan ching uar tur a ni. Kan buhfai bel ber Haryana state, Punjab state etc.te pawhin covid-19 avang hian hna an thawk ṭha thei tawh lova, kan theih ang tawka hmun leh hma kan neih zawng zawngah hian thlai nei chi chingin, taima tak a enkawlin kan thawk tur a ni.

Taima chuan ei an hmu a, ei hmu chu an intodelh a; mimal, ram leh hnam intodelh chu miin an ngaisang a, an palzut mai mai ngam ngai lo. Chuvangin, he hripui hian ei leh bar lama tlakchhamna, retheihna a ken tel mek leh nasa zawka a thlen ngei tur laka kan him theihnan taima takin nakinah ni lovin, tunah hian i thawk nghal ang u. Kan ram hi Pathian malsawm ram rim nam, thlai tinreng ṭhat theihna Tropic of Cancer-a awm a ni si a, kan vanneihna hi taimak chhuahin i hmang ṭangkai ang u.

ṬawngṬaina
Ṭawngṭaina hi Engkimtithei Pathian nena kan inbiakna pawimawh tak chu a ni. Ṭawngṭaina hi min tichhe theitu chi hrang hrang laka daitheuna pal khawng leh phui ṭha tak chu a ni a. Chuvangin, he hripui hi Pathian chauhin a tireh thei a ni tih hrerengin Pathian hnenah bang lovin i ṭawngṭai ang u. Pathian chuan he hripui hi hmun khatah dah khawmin, Thlarau Thianghlim mei hmangin a hal hlum thei vek si a.

Biak inah kalin ni 50 vel lai ṭawngṭai thei tawhlo mah ila, Daniela ang khan chhungkaw maichamah kan be reng thei a, kan vannei hle a ni. Chuvangin, Pathian nena kan inbiak pawhna ṭawngṭaina hi mobile phone kan hmang peih ang hian hmang ta zawk ila, a va ropui dawn em! Ṭawngṭaiin kan ram leh hnam a him theih nan dai i theu zel ang u.

Kan ram leh hnam, chhungkua leh sakhua a him theih nan Pathian thu zawmin, taimain kan ṭawngṭai fo tur a ni. Bible chuan “Pathian kan hmangaihna chu hei hi a ni, a thupekte kan zawm hi; a thupekte chu a khirh si lova (Joh 5:3)”, a ti a, Paula chuan-
“He kutte hian keimah leh ka 
ṭhiante chakkhai a deh chhuah ṭhin kha, nangni ngeiin in hria e (Tirh 20:34)” a ti a; Isua chuan “Tun thlengin ka hmingin engmah in la dil lo; dil rawh u, tichuan in hmu ang, in lawm a kimna turin”.
Fiahna nasa i tawh laiin
I ṭawngṭai ngai em?
Lungngaih mangan buaina karah
Gilead damdawi i hmang ngai em?
Vawiin ni atan.
– Lettu: K. Tlanthanga