Written by
- Zonunsanga

RAM LEH HNAM HUMHALH: THEOLOGY DIK INZIRTIR A NGAI

Sociologist hmingthang Max Webber-a’n, ‘The Pro­testant Ethic and the Spirit of Capitalism’ tih a ziakah chuan Pathian thu aṭanga hnathawh dan inzirtirna dik dawng leh chutiang taka thawk kohhran (denomination); protestant te chu an changkang bik a, intodelhna kawngah pawh midang aiin an chungchung bik thu a sawi. 

Kan ramah Thlarau Thiang­hlim tihharhna hrang hrang a lo thleng tawh ṭhin. Chung ‘harhna’ avanga kan hlawkna kawng tam tak a awm. Mi ṭhenkhat, kawng ngil zawk zawh lova kawng kawia kal ta an awm ṭhin. Harhna lo thleng ṭhenkhatah kha chuan Isua lokal lehna tur hnai tawhin an hria a. Mi ṭhenkhat chuan an buh leh sa rep ei zawh hman loh te an hlau va. An thingkhawn tuah zawh hman loh te pawh an hlau ṭhin. Hei hian an nitin ei leh bar a nghawng a, a pawi hle. 

1. Pathian thu pawm dan dik lovin hnam pawi a khawih thei: Mizoram Presbyterian Kohhranin ‘Hindutva’ zir­chianna lehkhabu tê a siamah mi nawlpuiten kan hriat loh thil a awm. Kan ramah hnam sakhua bia inti zinga ‘Nunna Lal Hnam’ inti te chuan Hindu pawl hrang hrang, Vanvasi Kalyan Ashram te My Home India te, Heritage Foundation Forum te, Janajati Faith and Culture Protection Forum te an thawhpui a. Hindu lehkhabu thianghlim Bhagavat Gita te, Ramayana bu te pawh Mizo ṭawngin an letling a, an thehdarh tawh. 

Heng Hindu pawl hrang hrang hian tribal hnam te hi Hindu sakhua leh Hindu culture-a hruai luh an tum thu leh Mizo naupang eng emaw zah a thlawna lehkha zirna pein vairamah an chawm thu kan hre thei a. Hemi vang hian kan ramah kua a rawn hreuh mêk a, kan Pathian thu pawm dan a fel loh chuan kan ram leh hnam hungna bang pawp a awm thei tih a lang reng mai. Kan inhungna (Inner Line Permit) geographical boundary ṭhiat lo hian ram an rawn la duai duai thei dâwn a lo ni a! Chu chu kan hnam tân thil pawi tak tur a ni. 

Hlau tura inzirtir tifuh an la awm lo!: UID leh Addhar card insawiṭhaih rûnpui a lo chhuah lai khan tam takin sakawlh nia ngaiin an insawiṭhaih a. Tunah erawh a hlauhawm lo tih tlang hriat a ni leh tawh si! Fam ta Pu RK Lianzuala khan, “Kum za emaw lek chhunga hetiang thil nepnawi zozai kan hriat tawh zingah hian tifuh leh ziktluak pakhat mah a la awm lo tih hi engati nge kan hriat theih loh? Eng Kristian nge kan nih? Kohhran hi zah ila, bel ila, rinna kawnga kan kal sual lohna atana Pathian min pêkah i pawm ang u. Kohhran thu kan awih avanga kan tuar a nih chuan, kei chuan thlan nahawm takah ka la ngai tho” a lo ti a (Tuk chhuah nuam le, p.30). A dikin a zahawm hle. 
Pathian thu pawm dân dik lo leh him lo chuan hlauh tur a zawng reng a, a zir mite leh zawlnei hna kengtu kohhran thu aiin khawilai emawa danglam leh maksak a zawng a, a tawpah beidawnna a thlen ṭhin a ni. Zirtirna dik lo chuan unau leh chungkua min ṭhendarh a, khawtlâng min tilungrual lo va, ram leh hnam himnain a tuar thei ṭhin a ni. 

Taihmakna chungchang­ah pawi a khawih thei: Pathian thu chuan taima turin min duh a (I Tim 4:15), kan thleng chin aṭanga hmasawn zel tur pawhin min fuih (Phil 3:16). Pathian thu dik ziktluak lo chuan chulam tlansan zawngin ke a pen a, retheih leh tlâkranna a hnaih tawh mai ṭhin. Zirtirna dik lo vanga mahni inlum chhuahsana, khawi khawi emawa inbâwk khawm ta sawi tur an awm ṭhin. Hna ṭha tak tak bansan ta te, pension hlawh thlenga la ngam ta lo te sawi tur an awm zel!

Zirtirna him lo chuan min ti ralkhel a, taihmak inzirtir aia hnathawh ngai tawh lo leh Isua lo kal hun nghak ngawt mai tur te hian an thlahte thlengin pawi an khawih a nih hi. ‘Kan thi thei tawh lo’ tite pawh an thi zel tho va; kan dam rei tawh dawn lova, chuvangin lehkha zir a ngai tawh lo tite pawh a lo ni leh tak tak si lo va, ziak leh chhiar thiam lo an pun phah thung a! Mipat hmeichhiatna chungchang thu-ah min kaihhruaitu ṭha tak Bible aia ‘lei leh lei innawt’ han tih ang chi te phei chuan kan khawtlâng nun dan ṭha  tak (moral) a khawih pawi a, Pathian pawisawina a ni phak!

Kohhran pawh inen kan ngai ang: Tûn hma deuh khan kohhran ṭhenkhat beram duh luat vanga ram leh hnam humhalhna kawnga hnawk lek lek an awm tih sawi thâwm a awm ṭhin. Vawiin thleng hian kan ram chhungah hnam bil kohhran dinsak pawiti lo kan la awm zel maithei e. Hnam chhan hnatlâng koh a nih leh hunah chung kohhran te chu kan tel ve tho ang em tih hi ngaih­tuah vang vang tur a awm. 

Mikhual chamrei leh kan zinga awm ve reng anga ngaihte kohhrana khalh luh chungchangah ram leh hnam himna hre râna fimkhur a ṭha hle. Hnam pawi khawih theih thil a awm em tih te; tlawmngai pawl hrang hrangten engnge kan duhdan tih te pawh hriat pui a pawimawh hle. 

Dan ang taka kan rama khawsa tawhte zinga chanchin ṭha hril hi kan tihtur a ni a, kan tizel tur pawh a ni. An zingah dân lova khawsa tam tak an awm ang tih erawh rin tur a ni. Tu hnam nge ral duh awm ngai? eng hnam pawh hian din khawchhuah kan duh ṭheuh. Hengho pawh hian an la duh deuh deuh dawn. Chumi kawng sat êng a, kan ram leh hnam tana hlîng siam a, min titawm tawk tawk thei thil kan lo ti reng em? ral zawk zel duh hial khawpa hnam boah Pathianin a siam bik lo vang. Chuvangin, hengho zinga chanchin ṭha kan hril hian fimkhur i chhuah zel teh ang u. 

Eirûkna hi Pathian huat zawng tak a ni: Retheihna hi chhan hrang hrang vangin a awm thei. Mi pamhamten zahpah nei lek lova an eirûkna hi miretheite mai bakah he hnam hian a tuar a nih hi. An eirûk inphen nâna kohhran an hmang tih sawi thâwm awm ṭhin hi a zahthlak takzet a; a tak hmu lo mah ila, sawi a awm chuan kan bengkhawn tur pawh a ni. 

Kohhran hian eirûkna hi engtik lai mahin kan duh ngai lo. Kan duh loh thu hi kan tlangaupui thiam tâwk lo nge ni anga kan la ti tâwk lo deuh ni ang tih pawh ngaihtuah vang vang tham a awm ve bawk. Kohhranhote hian kan sum dawn hi eirûkna sum a ni nge ni lo tih thliarna khawl nei rih lo mah ila, a petute lamin an inkiltawih theihna tur leh eirûkna hi Pathian huat zawng tak a ni tih inzirtir dan kan zir thiam zel a ngai a, kan ramri bang hi thuah sarih vawi sawm sarih pawhin hung ila, a chhungah ngêt a awm si chuan kan him chuang lo ve. 

Hmalam hun atân:  Mihring nun dan zirmi te chuan ram a ṭhan ang zelin mihring ngaihtuahna pawh a danglam an ti a. Kan rama zirtirna dik lo tam tak hi ṭhangtharte khawvelah thu tak hla taka khukpui peih loh hun kan la nei ang. Thlarau lam thil kan hriatthiam dân pawh a danglam hret hretin a hmuh theih. Chutihrualin lehkha thiam kan tih zingah pawh Hindu ram lakna tur atana Yoga an tawktarh hrethiam lo awm theih a ni. Pathian awm rin lohna (atheism) te, mimal zalenna (individualism) leh finna chawisanna (reasoning) te hi chungho zing aṭanga lo la chhuak tur, kan hmachhawn zel tur an la ni ang. 

Hnam ze mila chanchin ṭha hril (indigenous theology) te, rahbeh tuarte zalênna thu (liberation theology) te, hmeichhe dinhmun chawi­kan chungchang te, hun hnuhnung thu (eschatology) chungchangah te hian Pathian thu dik kan infah zel loh chuan ram leh hnam himna thlenga khawih pawi thei thil pai 
ṭheuh a ni tih hriain ṭan la thar ila. Kan ramri humhalh nâna thih pawh huam ṭhalaite hian; keini aia kum sang eng emaw zaha civilization hmasaten chhungril lama min beihna kan hneh leh si loh chuan a dik lo vang e. 

    Thu lakna:
4    Rev. Dr Vanlalchhuanawma, Calvin-a zirtirna leh Mizo nun Vol-III, Calvin Study Centre: ATC, 2012
4    Rev.Dr. L.H Rawsea, Zirtirna dik lo leh a rah chhuah, SL&PB, 2017
4    RK Lianzuala, Tuk chhuah nuam le-1, Zonet Cable TV, 2019
4    Hindutva, Mizoram Presbyterian Kohhran Booklet