Written by
-Vanlalruata Royte

Thunun ngai ramdang kuhva

- Vanlalruata Royte

India Danpui a Schedule pasarihna chuan sorkar laipui leh state sorkar thuneihna te fel takin a then fel diah a. Ram dang nen insawndawntawnna chungchang chu sorkar laipui kuta awm a ni.

Sorkar laipui hnuaia Ministry of Commerce & Industry, Department of Commerce chuan FT (D&R) Act, 1992, Chang 3-na leh Foreign Trade Policy para 1.02 leh 2.01, 2015-20 in thuneihna a pek angin ni 25, July, 2018 khan thuchhuak a siam a. Chutah chuan kuhva rah kg khat cheng 251 aia tlawma lakluh a khap a, dan angin kg khat cheng 251 aia toa lakluh chu a remti thung a ni.

Dan anga kuhva rah ram pawn aṭanga lakluh phal chin kg ah 251 (CIF) man chinah hian ram dang aṭanga thil lakluh chhiah (basic custom duty) 40 % chawi a ngai a (Customs Tariff Manual, 2018-19, Government of India), GST 5% chawi a ngai a ni. Customs-in chhiah (tariff) a bituk, kuhva kg 1 ah cheng 370 vel zel chawi a ngai bawk (Notification No. 03/2022-CUSTOMS (N.T.) dt.14th January, 2022).

Tichuan dan ang thlapa la lut tur chuan a vaiin kuhva lakluhna atan kg ah cheng 730 vel zet sen a ngai dawn ta a ni. Tualchhung tharte humhalh nan dan anga lakluh theih tur chuan sorkarin ram pawn aṭanga lakluh man chu hetiang taka hautak tur hian a ruahman tihna a ni.

Engvangin nge sorkar laipuiin ramdang aṭanga kuhva lakluh a thunun?

Thil man hriltu lian tak chu lei tur bungrua a tam leh a tlem dan a zir (supply) emaw leitu turin an mamawh nasat dan a zir (demand) ah a innghat thui hle. Chutiang chu mumal taka thununtu tel lova lei leh hralh vir vel (unregulated) chu economy hrisel nei turin a him lova. Sorkar chuan thil man te bitukin sumdawnnaa lei leh hralh (market) vir vel thununna pakhat atan chhiah lak hmangin a thunun ṭhin.

Tualchhunga lei leh hralh mai bakah ramdang nen sumdawnna kawngah tualchhung thil tharte a dinchan theihna atan te, mipui mimir tana sumpai dinhmun hrisel zawk neih theihna atan te, tualchhunga thil thartute humhalhna atan te sorkar chuan pawn lam thil lakluh turah chhiah sang tak tak la in thil lakluh (import) chu a khuahkhirh ṭhin a ni.

India ramah hian kuhva sumdawnna vir vel hi a lian em em a. India rama kuhva thar tam State te chu Karnataka, Kerela leh Assam te hi an ni. Sik leh sa leh leilung te, chakkhai leh kuthnathawk (labour) man tlawm zawk leh chhan hrang hrang vangin kan ṭhenawm ram ṭhenkhat aṭang hian man tlawm zawkin thil an tharchhuak ṭhin a. Hetiang thil, man tlawm tak taka lo lut hi khuahkhirh a nih loh chuan tualchhunga thil thartu, mipui leh kan economy tan nghawng ṭha lo tam tak a thlen thei a ni. Sokar laipui pawhin tualchhung thar kuhva leh a thartute humhalhna atan ram pawn aṭanga lakluh tur chu a man bituk chin siamin a khuahkhirh a, chhiah sang tak a la bawk a ni.

Thunun ngai ramdang kuhva Sorkar hriatpui smuggling?

Ni 13.11.2019 khan Ministry of Home Affairs hnuaia Department of Border Management chuan Mizoram Sorkar Chief Secretary hnenah ramdang aṭangin dan lova kuhva lakluh chungchangah hian hma la tura hriattirna lehkha a rawn thawn a. Mizoram Agricultural Marketing Corporation (MAMCO) in chu’ng kuhvate chu tualchhunga thar anga hriatpuina a pekchhuah thu a tarlang bawk. He smuggling hi titawp turin a ṭul anga hma la turin Mizoram Sorkar chu a hriattir bawk a ni.

He lehkha tlawhchhan hian Mizoram Sorkara Home Department chuan ni 2, December, 2019 ah District tina Deputy Commisioner leh Superintendent of Police te chu dan loa kuhva sumdawnna tihtawpna atan hma la turin a hriattir a ni.

Hetiang a nih lai hian Ni 25, February, 2021 a Mizoram Legislative Assembly ṭhutkhawmah chuan Taxation Minister zahawm tak, Home Minister ni bawk chuan khawchhak aṭanga kuhva lo lutah chuan GST lak a nih thu leh, kuhva kg khat chu cheng 40 a hralh anga chhut a nih thu leh, 5% GST lak a nih thu a sawi a. Kum 2020 tawp lamah khan kuhvaa sumdawng pawl pathumte'n sorkar thuneitu hrang hrang an dawr thu leh amah pawh an dawr thu sawiin an kuhva tangkhang chungchangah pui tura an ngen thu a sawi a. ‘Dan ni chiah lo dan hrulah’ ruahmanna chu Sorkarin a siampui thu sawiin, ‘Custom leh Assam Rifle ah pawh an tlang phah theih nan kan ti a, kan Police ten mit kan siai a ni,’ tiin a sawi. ‘A awm sa clear-na turin hun I siam ang kan ti a, mahse, chu chu advantage ah lain tunhnai thleng khan Burma aṭangin kuhva hi a la lut reng tih kan hriaa...’ tiin a sawi zui bawk. ‘Normal time’ ah GST nuai 18-20 a nih laiin ‘tunhnai’ a kuhva a chet kha chuan nuai 900 te pawh a tling tih thu Taxation Minister in a sawi bawk. (

)

2018 hma lam daih tawh khan Sorkar laipui chuan ram dang aṭanga kuhva lakluh chungchangah hian a thununna thuchhuak leh dan anga lakluh theih hrang hrang a lo siam nual tawh a. Kum 2019 ah State sorkar hnenah kuhva smuggling chungchanga hma la tura a hriattir hnuah State sorkar lamin hetianga ruahmanna a siam hi thil ‘serious’ tak niin a lang.

India danpui chang hrang hrangah hian State Sorkar leh Sorkar laipui inlaichinna leh thuneih dan khaidiat siam thliah a ni a. Ram dang nen insumdawntawnna bikah chuan State Sorkar hian Sorkar laipui thu leh hla ngaichang tura ngaih a ni a. India Danpui Art 256 in thuneihna a pek angin Sorkar laipui chuan India ram rorel khawl, Parliament dan siam leh Sorkar laipui thuneihna chinte kengkawh turin State sorkarte chu thu a pe thei a. Chutiangah chuan State sorkar chuan Sorkar laipui thuchhuak zawm chu a tihmakmawh a ni. A chung lama kan tarlan tak ang hian ram dang nen insumdawntawnna leh ram dang aṭanga thil lakluh chungchang hi Sorkar laipui lam thuneihna a ni a. State sorkar hnenah pawh hriattirna leh thupekte tihchhuah a lo ni fo tawh a ni. Chutiang a nih laia state sorkarin ro hran lo neih a, ‘Dan ni chiah lo, dan hrul’ a ruahmanna lo neih hi thil ‘serious’ tak a ni a, India Danpui kalh ngei pawh niin a lang.

Sawi hlawh kha zanriah kha

Tunhnaiah Assam Chief Minister leh Mizoram Chief Minister te inbiakna pawimawh tak karah Kuhva Smuggling chungchanga inhnamhnawih thuk tak nia sawi, Abu Mazumdar chu a lo tel ve reng tih thlalak leng vak hmuh tur tam tak a awm a. He thil hian sawi zui a hlawh hle a, Abu Mazumdar hi a sawmtu inhnawntawnna thawm pawh kan hre zui zat nih kha. Abu Mazumdar hi tun sorkar kal laia buhfai supply tu nia sawi thawm kan hre zui zat bawk. He thlalakah hian Pu Rosangzuala, Mizoram Chief Minister in D.O No.CMO.97(A)2019/Tue, Ni 26, November, 2019 hmangin ‘Adviser to President, Mizo National Front (Chief Minister, Mizoram, India)’ a nih thu a tarlan leh ‘He is sent on a very important special mission’ tia ‘Credentials’ lehkha a lo siamsak tawh leh Ni 14, September, 2021 ah OSD to Chief Minister, Secretary, GOM rank, thla khatah cheng 1 lawmman dawng tura ruat chu hmuh tel a ni bawk a. He thil hian titi a ti tam hle.

Kuhva smuggling in a nghawng

Dan anga lakluh a nih chuan kuhva hi kg ah cheng 251 man aia tlawmin a lakluh theih loh tih kan tarlan tak kha kan la hre awm e. Chu pawh chu zawm lovin State sorkarin GST lakna atan kg ah cheng 40-a hralh angin a chhut chuan mipui sum a lut tur cheng nuai tam tak a hloh nghal tihna a ni. Hetiang rate a chhut loh GST pe lo tam tak hi an awm thei bawk awm e. Hei bakah hian State Sorkar bakah Sorkar laipui a chhiah lut tur a chung lama kan tarlan tak cheng vaibelchhe tel tam tak, mipui chan tur chu kuhva smuggling avang hian mi ṭhenkhat tlem tein dan kalhin an hlawkpui ta thur thur a. Mi ṭhenkhat tlem tein hetiang hlawkna hi an tel a, mi tam takin chhiah kaltlanga sum kan hmuh let tur kan chan a ni. A dawt lehah chuan tualchhunga kuhva thartu mi tam takin an kuhva tharchhuah hralh kawngah harsatna an tawh

phah bawk.

Tin, dan lova thil tih aṭanga sum leng vak pung thut hian pawisa hlutna a tihniam nasa thei hle a, a lehlam zawnga sawi chuan thil man a tito nasa em em a. Hei hian rim taka thawkte leh hetiang thila inhnamhnawih ve lote chu nasa takin a hrem a a ni.

Heti zawng hian han sawi ila, kuhva smuggling aṭanga ni tin cheng singkhat la lut hi awm ta se, ni tin rim taka hna thawka cheng 500-1000 la lut ṭhinte sum hlutna kha a tihniam bawih bawih a, thil man a tisang kawk kawk bawk a ni. ‘Pawisa hi a tam chuan kan hausa a, kan tṭhatpui tihna a ni mai lo em ni?’ tih zawhna hi a awm thei ang. Hei tak hi ‘Pawisa hi chu siam belh vak mai ila kan hausa a ni mai lo em ni?’ tih nen hian thui tak a inzul awm e. Pawisa tam ngawt hian hausakna a hril lo a ni. Pawisa hi chu hausakna kan neih mil zela thil kan inthleng tawnna atana kan hmanrua pakhat chauh zawk a ni. Kan khuaah apple 100 awm se, kan khua chuan cheng 1000 nei bawk ila, apple pakhat chu cheng 10 hu ni ta se, cheng 10 chuan apple pakhat zel a man ang. Pawisa chu cheng 1000 dang siam belh ila, apple kan neih zat chu pung si lo se la, apple pakhat chu cheng 20 hu a ni ang a, pawisa hlutna chu a letin a tlahniam ang a, apple chu a letin a to daih thung ang. Hemi aṭang ngawt pawh hian pawisa nihphung tlem a zawng kan hrethiam awm e.

Tlangkawmna

Ngaihhlut tur dik ngaihlu lova sum leh pai kan pathian luatah kut tling lova pawisa neih duhna leh, sum leh paia thil engkim hlut zawng tehna rilru dik lo min thlen a, kan ‘moral’ a nghawng lai hi a thukin a nasa em em a. He thil hian thil dang zawng aiin a fan a na chho zel niin a lang. Pawisa kan neihna tur a nih chuan a kawng chu engpawh ni se, ‘kan hlawkpui a lawm’ tia kan sawi mam zel theihna hi a pawizia kan hriat hunah chuan kan tlai fe awm e. Thil ṭhenkhat keimahni bilin kan hlawkpui tur a nih phawt chuan tute nge a nghawng ang a, engti angin nge midang a nghawng dawn tih ngaihtuah thleng duh hauh lova kan thil tih sawi mam zel theihna hi Bible zirtirna nen thil inkalh tlat a ni.