Written by
Dr. C. Lalrampana

BUNG THAR KAN KÃI PHAH EM?

Ṭhenawm state Assam-in September 2020 aṭanga kan ram chin dik tak min rawn chuhpui avanga harsatna kan tawh mek chungchangah leh USA President 46-na tur November 3, 2020-a thlan chungchangah  Zoram Sorkar leh Zoram mipuite'n bung thar kãi ta hluai ni ãwm taka sawi a awm a. Bung thar kan kãi chiah em tih i han thlirho teh ang. 

Ram hruaitu ṭhaah: Khawvel lehlam USA Presi­dent 46-na tur thlan chung chang kan lo buaipui ve hle  a; social media hrang hrangah Dr. PC Biaksiama  leh nula Mimi-te kan chotuah titih deuh lehnghal emaw ni?  Ram hruaitu ṭha leh rintlak hi kan mamawh tlãng rêng a ni.

Hetih lai hian khawvel ram hausa ber leh ropui bera kan ngaih ni mah se, USA inthlanna 2020 chu a buai ve ta nuai nuai mai niin a lang. Vote lem (voting fraud) a awm ngei nia hriat a ni a, December 8, 2020 hma chuan thumum a awm hlei thei dawn lo a nih hmel hle. USA inthlan chungchangah Israel rama zohnahthlak unaute (Bnei Menashe - Mizo,  etc) ka biaknaa an sawi fiamthu dan chuan USA hian vote a tihchingpen ve ngai loh avangin 2020 inthlanah an han ti ve chhin a, an zei lo lutuk a, vote tihchingpenah chuan India an tluk lo niin an sawi! Thil ni thei ve tak tur niin a lang. 

A chhan chu Mizoram State Assembly General Election kum 2009 leh 2014-ahte khan EVM tihchingpen awm ngeia hriatna leh 2014 kum veka Lok Sabha inthlanpui neih ṭuma BJP an chak thut ṭum khan vote rigging awma puhin lawsuit hial theh luh niin a lang. Mahse, hetiang hi a lo awm ngei a nih pawhin Court meuh pawhina a hmuh chhuah theih loh khawpin trick an hai thiam a ni mahna!  USA erawh a takin a mualpho mek a nih hmel hle. 

USA inthlan kan ngaihven êm êm chhan nia lang chu: 
(a). ram hruaitu ṭha leh mi dik, rintlak kan duhpui vang
(b). Pathian & Setana indona ang hiala ngaihna a awm vang; 
(c). Khawvel puma Kristiante hmakhua ngaih vang;
(d). India ram pum hmakhua ngaihna vang leh China dolet duh vang;
(e). Khawvel pumah leh a bikin Mizoramah LGBT, or GLBT an huangtau phah hlauhna vang etc. 

US inthlanpui kan lo buaipui ve viau chhante khi a ropui hle. Mahse, kum 2023-ah State Assembly inthlanpui kan han nei leh mah na'ng a; chutih hunah chuan mi ram tana hruaitu ṭha duhpui hle sia insual hial cho ut ut nia langhote leh Zoram mipuite hian kum 2023-a inthlanpui kan hmachhawn leh turah hian ram hruaitu ṭha leh mi dik, rinawm, ram hmangaihtu, ramri venghim ngam kan duh tak tak ang em? tih chu a la lang chiang dawn chauh a ni. Mahni party ringawt kan thlir leh tho a nih erawh chuan USA inthlanpui aṭanga bung thar kai ta anga kan lan mekna hi dawtah kan chantir tihna a ang. 

Party tinah mi ṭha an inphum a, hruaitu tlak lo, mi pamham leh depde tak tak pawh an inphum ṭeuh tho a ni. Chutih hunah chuan ram hruaitu ṭha leh rintlak, ram hmangaihtu, ramri humhalh ngam Donald Trump anga huaisen hruaitu thlan chhuah chu kei leh nanga mawhphurhna a ni tawh ang. 

Mi ram hruaitu tur heti taka duh ulukpui si hian 'Aw Lalpa, a ngai bawk" kan ti leh si a nih vaih chuan bung thar kan kãi lo tihna a ni ang. 

Ṭanrualnaah: Pu Lalfak­zuala, IAS Mizoram CS (Rtd)-in a sawi ṭhin angin Assam nena kan ramri buai hi kum 170 (1850-2020) zet a ni ta. Mahse, tun thlengin chinfel a la ni lo. Krista lo lan leh thleng a la awh dawn pawh chu a ni mahna le! Chutih lai karah Sapho min awp laia Notification No. 2299P of 20th Aug. 1875 ṭanchhanin kan state ramri dik tak kan hauh na hle a. A lehlamah Assam lam hian fin rawl chhuahin state pahnihte remtih tawnna awm hauh lovin an duh ang angin  Notification No. 2299P of 20th Aug. 1875 chu paih bo (repealed) tawh ang hrima chei bawlin Notification No. 2106A.P of 9.3.1933 etc-te Central sorkarah chhuahtirin chu chu an ṭan chhana kan innawr ngat ngat ta ṭhin niin a lang. 

Hetih lai karah June 30, 1986-a India leh MNF inremna thuthlung (Peace Accord)  Legal Administrative and Other Steps No. 1-ah khan, 'The territory of Mizo­ram shall consist of the territory specified in Section 6 of the North Eastern Areas (Reorganization) Act, 1971' tih chu ihe lovin hming an lo ziah hnan kha a ni a; hei hian Assam lam ṭanhmun a sawh ngheh phah sauh tih chu hai rual a ni lo. 

Kha inremna thuthlung kha Sorkar laipui, MNF Presi­dent leh Mizoram State sorkar aiawhin Chief Secretary-te remtih tlan vek a ni a; inchhir a sãwt tawh si lo. Hei tho hi Mizoram Union territory kan nih tirh January 21, 1972 lai khan barhluih ramri pek kan ni tawh a. Mizoramin State puitling kan hmuh February 20, 1987 khan kan pawm leh thlap bawk si nen. 

Assam lam hian huai takin min rawn nawr tawm ta tãwn tãwn mai a. Mahse, Mizoram sorkar kal tawhte khan an dang ngam meuh lo nge kan ram chan a zim ta tial tial a ni ber. 

Kum 2019  June thla khan Lailapur Forest Beat Office an rawn chei ṭhat avangin kan buai a. CM zahawm tak Pu Zoramthanga   chuan kan ram chhung ngei Vairengte daia  awm ṭhin Police check gate aṭanga 505 metres-a hlaa awm Piooner Camp hluiah IR a dah ta a, he lai hmun hi tu lam ve ve mahin cheibawl phal lohna hmun a ni a, mahse huaisen takin Chief Minister  hian IR a dah a, tun thlengin an la awm a nih hmel. 

Tin, Chief Minister  remtihnain Pioneer Camp aṭanga 450 metres vela hla Vairengte Auto Stand ah IR duty post sak a ni leh ta a ni.

Chemtãtrawta thawnthu ang mai khan kan politician-te leh ministry kal tawhte kha ramri humhalh ṭha lovah tun thlengin an mawhchhiat tawn vek a nih hmel. Inthlan dawn apiangin an chawk nung thar ṭhin a; chutiang bawkin Assam politician-hote pawh an ni tho bawk.

A pawi ber chu Lushai Hills, Mizo Distict , UT, Peace Accord leh State kan nih thlenga ministry chelhtute khan kum 170 chhung zawng khan eng ngati nge Notification No. 2299P of 20th Aug. 1875 hi an humhim thei lo tih hi a kawlpui ber chu niin a lang.

Engpawhnise, ramri humhalh kawngah Zoram mipui kan harh thar lehzual a; Vairengte, Saiapui -V, Phainuam khawtlang, Thinghlun, Mamit, Kanhmun, Zophai (Bairabi) leh ramri hrula mipui awmte bakah political party hrang hrang, YMA, NGOs, Zirlai, nu leh pa, mimal tinte bakah state pawn leh ram danga Zohnahthlãk zawng zawngte kan ṭangrual ṭha hle a, hetah hi chuan bungthar kan kãi tak zet ta niin a lang. He kan ṭanrualna hi tawpsan mai lovin chhunzawm zel ila hmatiang sãwnin raltiang ram kan kãi ngei ang.

INTODELHNAAH
Kan ramri dik tak kan humhalhna avanga Assam lamin ni 10 chuang zet kawng an danpin azarah Sorkar leh Zoram mipui kan ṭangrual a; hripui avanga inkhãrkhip leh kawng danpin lang lêk lo khawpin kuthnathawktute'n ṭan an la a, lo/leilet neih leh huan lo ram, chuktuah huan siam lamah hma an la nasa hle a; a lawmawm tak zet a ni. Hei aia nasa hian Sorkar hian hma lain chawhmeh thlai ilo chauha intodelh tum lovin, buh leh balah intodelh tumin leilet tur phãizãwl awm thei zawng zawng dapin tlangram leilet (hill terrace) siam tel ṭeuh bawk se, FCI  drip khai ngai renga awm tawh lo turin hma la ila, Kanan khawizu leh hnute tuia luang ram kan chan thei ngei ang.

Tin, mau chi hrang 30 chuang kan neihte hi vaiho kuta dah lovin power hnianghnar tura ṭan la tharin paper mill dinin hmang ṭangkai bawk ila, Industry leh kawng hrang hrangah tan la chhunzawm char char se bungthar kan kai lehzual ang.

INKALPAWHNAAH:
Technology changkang tawhah hian tele-Commu­nication lamah chuan kan buai vak lo, mahse, road communication lamah hian bungthar kan kai hlei thei lo hi Mizoram khawvel tana thil pawi ber a tling hial awm e. January 21, 1972  UT kan nih aṭanga chhutin kum 48 zet a liam mek. Ngati nge kha tih hun chhung zawng khan ministry hrang hrang kal tawhte khan Silchar (Assam) kal pawhna chauh an ngaihtuaha a dang zawng an hlam chhiah le? UT Sorkar phei kha chu Central Sorkarin 100% funding a pe zar zar a, a thlãwna Central drip full dosage-a kan khai theih lai khan Manipur, Tripura etc. pawhna kawngpui ṭha National Highway, Industry, power plan project etc. lianpui pui kalpuiin an sial kuak chuk loh le? Silchar kawngpui dan a nih apianga dangro dang chãra kan ṭãmchhãwl ṭhin leh Sakhi luite tui chãka thaw huam huam ang maia kan vir chung ṭhin hi a zahthlak tak zet a ni.

Tun ṭumah pawh hian kan sorkar hian Tripura leh Manipur chawplehchilha pawh tumin kawng a dap ngial a, kan hlawhtlling hlei thei rih lo a ni ber a ni ang? Silchar aṭanga lirthei lo lut chu hahipin kan thehdarh chuai chuai a; a sukawtu nih kan inchuh lek lekte'n kan lang lehnghal a, zah nachang kan hriat a hun hle lo maw?

Sorkar pawhin Assam ni lo, Manipur leh Tripura bakah Bangladesh leh Myanmar lam hawia kawngpui ṭha nei tura hma a lak mekna hi Silchar kawngpui a tlang tãk avanga an tawpsan emaw, tha an thlah leh a nih vaih chuan kan dinhmun ngaiah bawk hrêk riltãmin kan awm leh ngei ang. Chuvangin, kawngpui sial lamah hian a taka hlawhtling ngei turin  bungthar kai tak tak tawh ila a lawmawm ngawt ang. Kum 170 zet ramri chinfel loha awm hi chinfel thar thut theihna a awm dawn chuang lo. Chuvangin, tha kan thlah leh a nih vaih chuan hun rei lo teah kan mangang leh ang a, kan rilṭam chiau thawm ngai ang bawkin Arunachal Pradesh ramngaw vangvat lian angin kan chik leh nghur nghur dawn a ni tih kan Sorkar hian hre reng se a lawmawm ngawt ang.

A tãwp berah chuan bungthar kan kãi theih miah lohna la awm chu ei leh bara harsatna kan tawh apianga chawhmeh thlai ilo leh ni tin mamawh (essential commodities) zuartute'n an duh tãwk tãwka an chênpui leh hnampui, ringtupui Mizo mipuite min ei ral ṭhak duh khawpa an thil zawrh MRP leh MRP nei lo chi pawh an chhiar ṭhin hi a ni. Pathian hian- "Sum lam in ngah tãwk bawka Vanram in lo lut ve duh a nih chuan chhungkaw member pakhat zelah US $ 10 Billion zel entry fee in chãwi a ngai" ti ve ta khauh mai se, an rilru chu a hah ve viau ang le! Mahse, chhandamna hlu tak chawhmeh leh thlai ilo, essential commodity aia hlu zawk chu mi tin tan a thlawna pek kan ni a, mahse, an thil chin ṭha lo tak hian chhandamnaa an luhna kawng a dãl tlat si a le! Mihausa vanram kai tum meidila tla ang kha an la ni ngei dawn si a. Tun aṭang hian sim vat se, Commerce & Industries lamte pawh hian khauh takin thunun se bungthar kan kai leh thei mai thei. Ngawi renga an enliam mai mai zel a nih chuan a zual zawpui vailenhlo tih mai loh chu hmabak kan nei chuang lovang.

Chuvangin, tuna hripui lêng leh ramri avanga harsatna kan tawh mekte hi US President kan duh ulukpui aia uluk zawk hian hripui lakah uluk zawkin inveng fimkhur theuh ila, kan verthernate dah bovin kan nun uluk taka vawngin, a phaw vuaka ram hmangaih mai lovin a tak taka ram hmangaihin thil tih nen bawhzui zel ila, inpumkhatna ṭha lehzual nei turin hmatiang i sãwn zel ang u.