Written by
Lalremliana Pachuau

Ram hmasawnna hi leadership ni lovin Policies-a innghat a ni zawk!

Mizote’n politik kan buaipui tirh phat ata entawn tura kan kiang hnaivaia politik khawvel insingsa mup mup chu ‘hmachhawp’ aiin ‘hruaitu’ hmanga hrual vek a ni kha a pawi hle a, tun thlengin kan ram tân phei chuan a la pawi zual zel ta a nih hi. Chik mang lo tân chuan khawvelah hruaitu ṭha tam tak lo chhuak ṭhin zârah anmahni ramin hma a sawn phah a nih zawk hi tih mai awl tak, buma kan la awm mekna lai ni si hi hmuh fiah har tak tur a ni reng a ni.

Mahse, chhuan leh mang ata tawh ram inrelbawlna kawnga hruaitu thlan kawnga mipuiin duhthlanna an siam tam zawk leh ramin a hlawhtlinpui zawka chu hruaitu ni lovin hruaitu hmachhawp a nih zawkzia hi a zira zir tham a nih avangin hmachhawp ai mahin a tihlawhtlingtuate zawk mihring hi kan chhuangin kan ngaisang zawk fo ṭhin reng a ni. Mahse, heng hruaitu kan tih tam takte hi chu ‘thiltihtheihna’ umtu mai an nihzia a takin kan hre leh si ṭhin hian ngaihtuahna fim a umbo ṭhin a ni.

Mizoram kan thlir chuan Party lû ber thlekna lam apiangah party mi leh sa an thle dual dual a. Ram rorelnaah pawh CM hawina lam apiangah Legislation leh ram chu khalh kalin a awm ringawt mai a ni. An party mi leh sa tân chuan hruaitu ṭha an ni ang, thlak theih loh ang maia dinhmun nghetah tun thlengin an ding miau a nih hi. Mahse, policy mumal kalpui ta lo chu êngah kan hnianghnar lo va, kawngpui inkalpawhna a ṭha bawk hek lo. Loneitute ding chhuak an la awm meuh lo va, mahnia inchawm phei chu hlat tak kan la nih hi!

Kan ram roreltute policy hriat ber ta zawka chu thuneihna chan chhûng tawi têah pawh sum leh paia mahni inhaivur hi an thupui ber a nih miau avangin an hnuaia roreltute pawhin an pute policy entawnin chu policy-a bawk chu bureaucrats rualin entawn ve lehin mahni inhaivur hna an thawk suau suau ta a. Hnathawk tura an rawih contractor lah bang bik hek suh! Block leh Unit lama party mi leh sate pawhin chu policy bawka chu hlawhtlinpui an tum lian ber a ni ta a nih hi! Thuneihna kaltlangin sual an vulh lian a, dân an rap hrual ta ṭhin a nih hi.

America rama hruaitu ropui ber ni reng fo tur chu Abraham Lincoln-a kha a ni. A naupan lai ata tawh a thil tum, ‘sal chhuah zalen’ policy chu thuneihna a chan ve leh America rama mipui inṭhen phawk pawh pawisa lovin tihhlawhtlin tumin thisen tam tak luangin a tawpah a champion-pui ta a, mi ropui bera chhiar a ni kumkhua ta mai a nih hi. Mahatma Gandhi pawhin India ram zalenna policy kalpuiin Lincoln-a nen an policy an hlawhtlinpui miau avangin an nunna hial an chân phah tak kha! Mi ram hruaitute hi chuan thil an ti mai mai ngai lo tih kan hmu tawh ṭhin reng a ni.

Tun hnai lehzualah Donald Trump-a chuan ‘Make America Great Again’ policy hmangin thuneihna a chuh a. Thuneihna a chan phat ata tun thlengin chu bak chu thil dang reng reng buaipui a neih loh avangin America chuan kum zabi chhûnga a huntawng ropui ber tih theih tur a tawng mek a nih hi. Bristis PM naupang leh duhawm Tony Blair-a chuan EU aṭanga UK inhnuhdawh chu a policy a nih loh avangin inthlanpuiah hnehna chang mah se a bang hmiah a nih kha!

Singapore kan sawi kan sawi lai hian an ram dinchhuahna tura policy, kalphung mumal nena ram dang nena insumdawn tawnna kalpuitu Lee Kuan Yew-a chuan hmathlir mumal tak hlawhtlinpuii Deng Xioping-a vangin tlawhpawh loh China ram chuan a inhungna bang tichimin khawvela economy lian berah China a siam ta a nih hi. Heng zawng zawng bakah hian entirna tam tak tarlan tur a la awm. Policy hmanga hruaitu ropui lo pian dan chu heti mai hi zuk ni a!

Tichuan, hruaitu ṭha kan tihte hi chuan tum mumal tak, hmachhawp fel tak leh kalphung nghet neiin chumi tihlawhtling tur chuan kawng dangah peng kual peng kual lovin an tum an seh chat reng a, tha an thlah ngai lo va, khua a dur emaw khua a ṭhat emaw pawhin an dinna hmun an sawhsawn duh miau loh avang zawk chauhin an policy kaltlangin ‘hruaitu hlawhtling’ an lo ni ta mai a ni tih hi zir chhuah hi kan mamawh ber chu a lo ni ta a ni. Mahse, hei tak hi kan mutan laia chu a ni mek lawi si.

Mahni policy bawhzui loh thlang zawk Pu Laldengate ang khan an policy thlauhthlain thuneihna chang ve bawk mah se, a tira a policy bak kha India chhûnga an lo luh hnuah policy nghet kalpui tur a duan miau loh avang leh tum mumal tak a neih tak miau loh avanga paihthlak a nihziate kha thangthar mi thiam zawkte chuan an la rawn zir chhuah tur a la ni dawn a ni. Engvangin nge PC party khan, ‘Five Basic Needs’ thupui ṭha lutuk nei si khan a hlawhchham tlat?

Thuneihna an chan phat aṭang khan an policy ai chuan therhlo, hna leh ram inpêksiakah an inel chiam chiam a, an policy pui berte erawh rundalah chauh tak tak tihhlawhtlinpui tuma ram an kaihhruai tak vang khan an tluchhe ta a, an ding chhuak leh tawh meuh lo chu a nih tak hi! Engvangin nge Pu Lalthanhawla hi a fei êm êm bikna lai ni ta? Heti taka chhûngkaw buaina ngah thin leh tluchhe sawp nuai tawh a la dinchan tlat?

Pu Vanneihthanga’n a interview aṭang khan Pu Hawla hian a tir phat ata a thil­tum bulpui ber, ‘NLUP’ lak aṭang hian vawite­khatmah a la peng kawi chhin eih lo tih kan hmu a nih kha. Kum 1993 (?) aṭanga a rawn CM leh phat aṭang khan rambuai avanga retheihna ata min kaichhuah dan tur kawng dapin rangva sem aṭangin bul a lo tan a. Kum 20 chhûng zawng chu chiah chu a thupui ber a nih vang a ni. A policy hi a tlakpui chian tluk bawkin a thawhpui chiang a, amah ang mi hruaitu kan la nei ta lo reng a ni.

Nimahsela, chuti taka hmathlir nghet nei mi chu ni mah se, a hmathlir bawhzuina kawnga hmasawnna rahbi mumal tak, kum 5 achinah leh kum 10 hnuah leh kum 20 a ral meuh chuan chu dinhmunah chuan kan ding ngei tur a ni tih chat chatna thinlung nghet a neih loh avang chauh zawkin leh a thupui ber paw chunga a kuta thil dang kaih a ngah luat avang leh a lungawina a hniam lulai êm avang chauhin tun dinhmun hi min thlenpui tawk nangin ‘politician ropui ber’ tih a la hlawh ta tho tho a nih hi!

A nih leh Pu Lalduhawma hi engvangin nge mi tam zawkin an rin theih miah loh chhan? Congress chhûngkuaah India ram lalber duhsaknain a lut a. India ram lalber duh dan lo angin Zoram lama a unaute’n ram kaihhruai an tumna chu siam ṭhat ai chuan tiin mi tam tak duh ber ni chungin Congress aṭanga hnawhchhuah theih khawpin a tlawm ta a. MNF lam belin chaw thleng leihbua-a a inpêkna ropui tak leh remna leh muanna atâna thawh hlawk ber a nihna chuan mipui ngaihsan a hlawh chhohtir leh zel a.

Chutah pawh chuan policy mumal tak a neih, inremna bak policy dang nei ta lo leh tenawm taka politik khel duh lo a nihna chuan party chhûngril siam ṭhat ai chuan tiin party hrang hlak din chhoin inthlanpui hnuhnung berah phei chuan thawm lian tak neiin mahnia inthlan hmachhawn policy a nei a. Mahse, a dinna bial tur thlan chungchang tak ngialah pawh policy mumal a neih lohna chuan amah vaw chhiain tling ṭhelhin a tlusawp ta nuai a nih hi. Mi nghet lo, tum bulbal nei mang lo hialah ngaih a ni ta.

Chaw thleng leihbaw meuhin ka lo zuang chhuak a, khawngaih ka dil a ni ti mah se, politik a zuan luh achin inremna a lo pian hnuah ‘hmathlir mumal’ pakhatmah a neih miau loh avangin inthlan apiangin a dinhmun a sawhsawn zel a, tunah chuan Pu Ṭhenphunga policy kha a rawn aupui leh ta hnuhnawh a nih hi. Mi ṭha tawpkhawk, mi thil chik peih leh thusawitu ropui, eirûkna kawnga inhnamhnawih lo tur meuh pawh policy mumal neia a tir ata ke a pen lohna rah chu a seng chho ta mawlh mawlh mai a nih hi.

Mipui beidawnna tizual tur tingin Pu Zoramthanga lah chu atir phat ata mahnia ‘hmathlir mumal’ nei lovin politikah Pu Denga hnungzuitu mai a ni. Thuneihna a han chan takah chuan sum leh pai pawh sawi chhuak hnem tak a nih vei nen tum mumal tak nei lovin duhthusamin a khat a. A taka hmalakna mumal duan ai chuan ṭawngkam thiam tak leh Zopa takin mi tin lawmna siam tumin a hmanhlel a. Politik thli chhia lakah erawh a fihlim zo chuang lo va, a hausakna namên lovin a pung thur thur ta zawk a.

Tunah ngaihdam dilin thupha a chawi zo chauh a, suangtuahna bawkin duhthu min sam khum leh chiam chiam tawh a. Kum 10 chhûng khan tum mumal tak neia step by step-a Zoram mipui hma lam panpui min tum dan sawi tur reng reng nei si lovin inthlan dawnah erawh entawn tura policy puitling kan neih awmchhun ni ta mai NLUP entawnin SEDP an duang chawpchilh ta mai mai a nih tak hi. Party pathum hruaitute zinga mi thatchhe ber hian tum mumal chiangkuang tak a neih miau avangin midangte aia hlawhtlingah ngaih a nih takzia hi chhinchhiah ang khai.

Mak zawk êm êm mai chu hei hi a ni. Party lû ber kalphung hnialkalh a, a ṭhat lohna lai leh a hlawhchhamna lai tarlang chunga ruahmanna tharlam, mumal, kalphung mumal tak neia ruangam nei duang chhuak a, party kalphung thlak danglam tura theihna nena ke pen chhuak pakhatmah an awm ngai lo lai hi a ni mak chungchuang chu! Chu taka chu ‘party invohbikna’ leh ‘party ruihchilhna’ lo piantirtu hi a ni ta a ni. Chu aia mak lehzual chu chutiang mi lo chhuak chuan do an hlawh ta tlat ṭhin hi a ni leh zel!

Kan ramin hma a sawnna tur hian tuna party awmsa hi an tawk êm êm a. Kalphung thar sawitu tam takin an sawi ṭhelh leh hmuh hmaih, ‘Policy Base Party’ hi mi tam zawkin kan ngaihzawn a, kan ram damna awmchhun a nihzia kan sawi tam hunah chauh lo chuan kan ram hian hmasawnna tluantling a nei thei ngai dawn lo a nih tak hi. Party lû ber thuneihna nasa lutuk ṭhiaha a awm hunah, party mi leh sa zinga a ngaihna hria leh hmasawnna duh tak tak mi, policy mumal tak zuar tawh zawk tura party mi leh sa hmin chunga enchhin tura hruaitu nih khel kan awm a ngai ta a nih hi.

Chu chu America rama an kalphung niin chu kalphung chuan khawvela ram ropui berah a siamzia kan hmuh khu. Miin policy mumal tak a neih a, tling tawk leh ṭha tawka a inngaih chuan President chuh turin party chhûngah a inzuar mai a. Chung mite zinga party mi leh sain an duh ber, a thil zawrh ṭha bera an hriat chu an party aiawh turin an thlang chhuak ta mai a ni. Unit leh Block lam mi leh sa tihlawm lam a ni lo va, ram tâna policy ṭha kha an thahrui chakna ber a ni zawk a lo ni.

Party mi leh sate pawhin changkan an châk a, awmze neia politik khelhnaah ram damna a awm tih an hriat a hun ta a nih hi. Pu Ṭhena lo chu, Pu Hawla lo zawng, Pu Duha ngei le, Pu Zorama nge nge tia politik khelhna mawlmang lutuk hmanga thluak suk dawn pawha suksak theih rual loh khawpa politik khawvela dak pha tur khawp hian Zoram mipuite hi kan changkang ve tawh dawn nge ni ang a, tun anga hruaitu tihlawm tumna mai, policy mumal reng nei lo va ram sawp chhiat lehzual hi kan thlang zawk dawn?

- Lalremliana Pachuau