The Chakmas
Chakma chanchin hi kan sawi nasa ta hle mai, an Autonomous District Council ṭhiat tur pawhin kan bei hle tawh a, CYMA huaihawtin kawng te pawh kan zawh hial ta a. Chakma chungchang sawi khawm hi vawi eng emaw zat neih a ni tawh a, moderator te hian Chakma chanchin chhiar tam leh hrechiang te sawm tur an hre lo nge, chiangkuang taka ngaihthlaktlak deuhva sawiho hi ka la tawng lo va. Mizoram an awm ṭan dan leh Autonomous District Council an neih dan chanchin tlem a mamawhte chhiar atan ka ziak ve lawk teh ang.
Chakma chanchin hi chiangkuang takin research neih a ni tawh a, a buin a awm. Chu bakah Upa F. Lianchhinga (RIP) chuan a Ph.D Thesis atan, kum 1997 vel khan “The Chakmas” tih chu a lo hmang tawh bawk a, hetah hian a chiang hle awm e. Mizoram an awm hnua an ṭhan dan kan tarlang teh ang:
1901 – 198
1911 – 306
1921 – 680
1931 – 836
1941 – 5,088
1951 – 11,435
1961 – 19,377
1971 – 23,236
1981 – 39,638
Hei hi an lo ṭhan chhoh dan a ni a, tunah chuan nuai tel an tling ta hial mai. Kum 1965-a Pu Lalchunga Chinzah CEM lai khan Chakma population chu 1922 chauh an ni a ti.
Superintendent of Lushai Hills-a E.S. Hyde awm lai khan thu pawimawh tak a chhuah a, chu order chu ni 2.12.1949 a ni. Mizo ṭawngin dah nghal ila -
Hei hi Superintendent-in a endik ṭuma SDO Lunglei office-a a ziak a ni.
1. Pass thar siamsak an ni lo. Heng mite hi ram dang mi (foreigners) an ni a, ram dang mi anga chhiah Rs. 5/- an pek loh chhan ka hmu lo. 1950 - 1951 chuan hetiang hian chhiah lak tur a ni. March ni 2, 1944-a Mr. E.S. Hyde order (thupek) hi Lungleh leh Aijal-a chhuah leh tur a ni. Lal leh CI zawng zawng 1944 thupek bawhchhiaa lo lutte report vek turin hrilh tur a ni. Lal tupawh dan lova an ram chhunga lut report lo chu na taka kut thlak tur a ni ang. Lal zawng zawng dan ang taka hriattir tur an ni.
No. 10385 9/11-7 of 1949
Chhiah lam khawihtu officer hnenah he thu hi hriattir mai ni se.
Superintendent aiawh SDO Lushai Hills
Mizoram chhim lama Chakma awmte
Khatih laia Lushai Hills Superintendent E.S. Hyde khan Chakma te hlauhawmzia hriain engkim a lo hre lawk vek a, Mizo (Lushai) te tan inhumhalhna a lo ruahman vek tawh a. Chhim lam Chakma lam lah a chhung chhunga lo luh te khap turin a ti a, “Dilna lo lut leh te chu pawm a ni tawh lovang” te a ti a. Tin, Chakma hmeichhia lo lut pasal neite chu an pasalte ram lamah awm (kir leh) turin a ti bawk.
Hyde-a hian Chakmate hi Thlam leh Chhek In bak sak a phal lo bawk, hei hi ni 21.3.1944-a a order a ni. Hyde-a hian Chakmate hi a khuahkhirh tlat a ni. Chakmate lo lut leh insawn vel hi Lalte kutah a dah tlat a, Lal ram pakhat aṭanga Lal ram danga pem turte pawhin Superintendent phalna lak hmasak zel a ngai ṭhin.
Dan lo takin Sawrkar laipuiin Autonomous District Council a pek khan kum 1973 - 1979 chhung khan a tak taka kan Missionary-te record-ah chuan Mizoram-a Chakma awm chu mi 2,500 chauh an ni. An pawng tulh tulh a, Council mai bakah a aia lian zawk U.T. an dil ta hial a ni. Prime Minister Rajiv Gandhi hnena Memorandum U.T. dilna Chakma hruaituten an submit hi ni 1.2.1985 daih tawh kha a ni.
Mizo mipuite hriat miah lohvin Council aia lian Union Teritory an lo hmu ṭep a nih chu. A vawi hnih nan ni 20.8.1990 khan an hotuten U.T. dilin Memorandum an lo submit leh a nih chu. Huaisen pang pang tak an ni. An Memorandum kum 1990-a an submit-ah chuan Mizoramah Chakma 71,000 (sing sarih leh sangkhat) awmin an insawi a ni. Mizoram sawrkarin statistics a siamah Chakma 41,000 Mizoramah awm an lo tih kha 71,000 a ni zawk e anmahni ngeiin an ti a ni. Tunah chuan nuai tel an ni ta!
Pu Zoramthanga’n hmana a lal dawn khan, sawrkar an chan chuan CADC hi thla khat chhungin kan ṭhiat ang a lo tih tawh kha. Politician te hian in va sawi lang lo ve. A reng thuah Ministry siam apianga Chakma Minister kan nei ziah hi chu Mizoram hruaitlak an ni lo hrim hrim, ka ngaihdan chuan. In duh thlang rawh u le.
- Dr. H.L. Malsawma, Tuikhuahtlang, Aizawl