Written by
Thankima Hmar

Delimitation Commission (2020) vs District thar (MLA leh MP bial ramrite rin ṭha turin Delimitation Commission Parliament-in a din ṭhin)

India ram chhiarpui 2001 behchhanin India sorkar chuan 12.7.2002 khan MLA leh MP bial ramri rinfel a, a awm sa te a ṭul anga siksawi turin Delimitation Commission a din a. Chairperson atan Supreme Court Judge hlui Shri. Kuldip Singh a dah nghal a. Kum 2007 kum tawp lam khan an hna thawh tur ang te an thawk zo a, tichuan, 19.2.2008 khan India ram President Smt. Pratibha Patil chuan approval (Pawmpuina) hming a sign hnan ta a ni. Delimitation Commission chuan an hna an thawk zo ta a, ṭhiah a ni ta a, kum 2026 hma chuan Delimitation Commission hi a ding leh tawh dawn lo a ni.

Delimitation Commission hi Parliament thuneihnaa din a ni a, state-in thuneihna a nei lo a ni. Tin, Delimitation Commission thutlukna engpawh hi court-ah khin theih a ni lo bawk. India ramin Independence a neih hnuah heng kum- 1952, 1962, 1972 leh 2002 ah te hian Delimitation Commission din a lo ni tawh bawk.

Kum 1971 chhiarpui behchhanin India Sorkar chuan MLA leh MP bial ramri te rinfel turin leh seat neih tur zat ruahman turin kum 1972 khan Delimitation Commission a lo din tawh a. Chutih lai chuan Mizoram pawh District pathum Aizawl, Lunglei leh Chhimtuipui districts-ah te ṭhen a ni. UT kan nih chhung khan MLA bial 30 min pe a, chung MLA bial ramri te chuan District ramri a khawih buai lo a ni. Delimitation Commission hian District ramri hi MLA bial rinin a khawihbuai a phal lo a ni.

Kum 1987-a State kan lo nih khan Act of Parliament hmangin MLA bial 40 pek kan lo ni ta a. Chung MLA bial zawng zawngte chu District awm sa chhungah an ramrite rin sak vek an ni a. Aizawl District chhungah MLA bial 28 dah a ni a, Lunglei District chhungah MLA bial 7 dah a ni a, Chhimtuipui District chhungah MLA bial 5 dah a ni bawk. Mipui tam dan mila MLA bial te hi ṭhensawm a ni ṭhin. Ram leilungin a zir ngang loh chuan zaa sawm 10% in bial dang aiin mipui an tlem emaw an tam zawk emaw chu phal a ni.

MLA bial ramri hi a pawimawh em em a, District ramriin a tanbung tur a ni lo a ni. Chutiang bawk chuan District ramri hi MLA bial rinin a tanbung tur a ni lo bawk. Kum 1998-a Congress sorkarin District thar panga a puan belh pawh khan, District ramri tin mai khan MLA bial ramri a khawih buai lova, a tanbung lo bawk a ni. A hnuai ami ang hian District ramrite chu siam a ni a:

Aizawl District tharin a huam te chu MLA bial - Aizawl North I, Aizawl North II, Aizawl East I, Aizawl East II, Aizawl West I, Aizawl West II, Aizawl South I, Aizawl South II, Tlungvel, Sateek, Saitual, Ratu, Suang­puilawn te an ni a. District Capital atan Aizawl ruat a ni a, Aizawl District tia vuah a ni.

Aizawl South District tharin a huam te chu - Serchhip MLA bial, Lungpho MLA bial, N.Vanlaiphai MLA bial te an ni a. District capital atan Serchhip ruat a ni a, Serchhip District tia vuah a ni.

Aizawl North District tharin a huam te chu - Kolosib MLA bial, Bilkhawthlir MLA bial, Kawnpui MLA bial te an ni a, District capital atan Kolasib ruat a ni a, Kolasib District tia vuah a ni.

Aizawl East District tharin a huamte chu Tuichang leh Tuivawl inkara MLA bialte an ni a, chungte chu - Khawbung, Champhai, Khawhai, Khawzawl, Ngopa MLA bial te an ni a, District capital atan Champhai ruat a ni a, Champhai District tia vuah a ni a.

Aizawl West District tharin a huamte chu Tlawnglui thlang lama MLA bial te an ni a, chungte chu - Lokicherra, Kawrthah, Mamit, Phuldungsei MLA bial te a ni a, District capital atan Mamit ruat a ni a, Mamit District tia vuah a ni.

Lawngtlai West District tharin a huam te chu - Lai leh Chakma District Council area a ni ang a. District capital chu Lawngtlai a ni ang a, Lawngtlai District tia vuah a ni.

Lawngtlai East District tharin a huamte chu - Mara Autonomous District Council area a huam ang a. District capital chu Saiha a ni ang a, Saiha District tia vuah a ni.

Kum 1998 a Congress sorkarin District panga a puan khan awmze nei takin a puang a, ramri pawh Delimitation Commission duh dan ang thlapa MLA bial ramri rinte a ring nghal vek a ni. District thar ramrite khan MLA ramri lo awm tawhsa kha district ramri atan a pawm mai a ni.

Kum 2002-2007 chhung khan MNF sorkar khan Delimitation Commission order angin MLA bial ramri te a rin ṭha vek a, tuna MLA bial kan hman mek ramrite hi a duh dana a rinte kha an ni. MLA bial ramrite a rin dan aṭang hian district thar pathum pian theihna turin a rin lo hrim hrim a ni. District pathum a puan takte hi district pek tum tak tak nise MLA bial te hi chumi mil chuan a lo rinlawk vek tur a ni a. District ramri tur sawi tel miah lova district thar puan hi khawihmunah mah an ti ngai lo a ni.

Kum 2008-a MNF sorkarin dan leh dun en miah lo leh Delimitation Commission-in dan a lo hman ṭhinte en miah lova, vote zawn nan mai atana ‘Hnahthial, Saitual, Khawzawl District te ka puang e’ a han ti ve ngawt mai kha a ram hmangaih loh thlak hle a, mipui tihchiaina chi khat a ni a, a pawi tak zet a ni. District ramri hian MLA bial ramri a tanbung tur a ni lo va, MLA bial ramri hi district pakhat aia tamah rinluh phal a ni lo bawk (Delimitation Commission:…an assembly constituency shall not ordinarily extend to more than one district) tih a ni. District Demand Committee ten an remhriat dan dana District ramri tur an rawn rin ve ngawt te hi han en chuan MLA bial an rin bung fur mai si a, MLA te khan khawi District-ah nge nomination an file ang? Khawi District MLA nge an nih tak ang? MLA fund an neihte khawi District hnuaiah nge dah a nih tak ang? District wise-a development lo kal kha engtin nge hman a nih tak ang? Development hnathawh chungchang pawh a buai nasa hle dawn a ni.

MNF sorkar-in district thar politik taka a lo puang ve ringawt hi an thil tihsual lian tak niin a lang. India ram chhung khawi state-ah mah district ramriin MLA bial a tanbun sawi tur a awm lo a ni.

District pakhata mipui an tam lutuk avang te, chumi avanga dan leh thupek kenkawh a harsat avang te, district thar puan belha hneh zawk leh awmze nei zawka sorkarin mipui a enkawl theih dawna a ngaih avang tein district thar an puanbelh ṭhin a. Kan ṭhenawm state te dinhmun han en hian district pariat aia tam nei tur chuan kan ram mipui leh ram hausakna hian a pha lul lo. Mizoram lehg State ṭhenkhat dinhmun han tarlang ila-

1. Mizoram Population 11,20,000 vel. District neih zat 8.

2. Meghalaya Population 34,98,708 vel. District neih zat 11

3. Nagaland Population 22,80,000 vel. District neih zat 11

Hmun ṭhenkhat Arunachal Pradesh-ah hi chuan district mihring tam teh chiam lo awmna te pawh a awm ve a. A chhan chu China nena kan ram inchuh lai a ni a, ram venhimna Defence lamah siam belh ngaih chang a awm a. A rama chhengchhiain, inkalpawhna a chhia a, chung avangte chuan ram dang laka an him a, a ṭul anga Law & Order an kenkawh zung zung nan District te hi siam belh a ngai ṭhin a ni. An ni chu thik chi an ni lo. District thar a siam pakhat Upper Dibang Valley-ah phei chuan mihring sangsarih vel chauh an awm a ni. Amaherawhchu, he District thar zau zawng hi Lunglei district let hnih ai pawha lian mah a ni a. Anni District neih dan leh kei nin kan nawr dan hi tehkhin chi a ni lo.

Mizorama kan ṭhanmawh bawk lian ber chu mipui kan tam a, kan phu ve tawh tih aiin 'kan duh ve' tih hmanga sorkar kan nawr ṭhin hi a ni. Mamawh si lo, mipui tam bawk si lo, khawdang neih ang neih ve kan tum ringawt zel hi a pawi a ni. District pawh a diltute hian an mamawh em tih lam en lova, politik-ah kan hlawkpui ang em tih kan en fo hi ram tan hmelma a ni. Economic Development leh Population hi kalkawp tlat a ni a, district nih vanga development awm tur anga kan ngai hi thil dik a ni lo. District mipui tlemte awmnaah chuan economic development a awm tak tak thei chuang lo.

Bihar Chief Minister Shri. Nitish Kumar chuan administrative district thar engemaw zat siam a tum thu a sawi a. Bihar-ah hian mipui 10,89,20,000 an awm a, district 38 a awm a, chawhrualin district tinah mipui 28,66,000 vel awm ang an ni. Chuti chung chuan tuman district an dil an dil lo. District lian zual parukah khuan mipui nuai 40 chuang fe an awm vek a, mipui nuai 30 chuang awmna pawh District pakua lai a ni a, nuai 20 aia tam mipui awmna pawh District 10 lai a ni a. Phel tet an ngai hlawm hle. Deputy Commissioner pakhat tan enkawl zawh chi an ni lo. Law & Order chungchang avang pawhin district ṭhensawm chu an mamawh hle tih a hriat. Tin, MLA leh MP bial Delimitation Commission-in a lo rin tawh sa tibuai miah lovin district ramri an rin thei vek bawk. Danin a phal chinah district thar an siam ṭeuh thei a ni.

District pakhat enkawltu tur DC leh a kaihhnawih department hrang hrangte enkawlna hi a hautak em em a, enkawl tur mipui an tam loh chuan sorkar tan a thlawna sum sensona hlir a ni a, kan ram a hausa si lova, district thar siam belh zel tur chuan kan ram hian a tlin ngang lo a ni tih hi hriatthiam hram i tum ang u.

Hlawh tam tak tak nei, thawh tur nei si lova sorkar hnathawk an ṭhu mu mai mai tur hi ramin a tuar dawn si a, buaipui tham khawpa tam mipui an awm loh chuan tih tur an nei dawn si lo. Ngaihtuah ngun a va ngai em!

- Thankima Hmar