Written by
Dr. Vanlaltanpuia
Government Aizawl North College

RAM KÂNG HI VEI A NGAI

Mei hian ṭangkaina tam tak nei mahse chhiatna a thlen hi a tam zawk fe awm e. Kangmei chhuak avanga In leh lo, neih zawng zawng meivapa chantir zat hi kumtin chhiar tham fe an awm ziah a, a tuartu tan chuan a na ngawtin a rinawm. Tin, ramngaw eng emaw zat a kang chhe ziah bawk a, a tuartu kan nih erawh kan in hriatloh avangin nâ tihna chang kan hre lem lo. Kangmei avangin kan In leh lo kan hloh ve kher lo mai thei, mahse ramkang avang hian kan ram tha tak tak erawh kum tinin kan chân duai duai a, kan ram hi a chhia/ chereu zel a ni.

Ramngaw leh a kaihhnawih zirna lama India innghahna Forest Survey of India chuan ram chhung hmun kilkhawr ber thlenga ramngaw dinhmun an zirchianna bu thar ber State of Forest Report 2021 chu January thla, 2022 khan an ti chhuak leh ta a, Mizoram chuan zirchianna bu hmasa, kum 2019 kuma chhuak nen khaikhinin kum hnih chhung lekin ramngaw 186 sq.km lai a hloh hman a ni. North East State dangte pawn an ramngaw neih an hloh nasa. India ram pum huapa ramngaw dinhmunin ziaawm lam a pan mek lai leh ramngaw khuh chin a zauh zel laiin Mizoram bikah chuan kum 2005 aṭang khan zirchianna neih apiangin (Kum khat dan zelah) ramngaw dinhmun a chhe zel tih tarlan a ni.

India ramah hian Fire Season an tih mai, kangmei chhuah duh hun bik a awm a, chu chu November aṭanga inṭanin June thla thleng, kum khata thla 8 ngawt mai a awh a ni. Heng thlaah te hian kangmei chhuah nasat hun chu March leh April hi a ni. Ruahtui tlak danin kawngro thui takin a su bawk. Fur ruahtui kan dawn hun a tlai emaw a inthlak nasat poh leh kan ram hi kang thei dinhmunah a ding zual thei a ni.

Ram kan nasat hun (peak season) kan thleng chho leh dawn ta. Sorkar lama thuneitute pawn thuchhuah mai bakah inzirtirna an kal chhohpui leh nasa tawh a. Heng te hian a ṭha zawngin awmzia nei se a duhawm hle.

Kum 2021 April thla tawp lamah Mizoram chhim lam ram a kang vak mai a, Lawngtlai District-ah ringawt pawh khaw 16 lai a kang a, Lunglei khawpui pawh kangmei avangin an buai hle. Mizoram hmun dangah pawh lian tham lutuk loin ramkang a thleng nual. Mizoramah a vawikhat nan Helicopter hmanga ram kang ṭhelh a ngai hial a nih kha. Khatiang hun kha kan hma maiah hian a thleng leh thei a, lo inven lawk hi sorkar department te kuta dah mai lovin kan zavaia mawhphurhna a ni.

Mizoramin ruahtui kan hmuh hi a kiam hret hret zel a, kum 30 kal ta chhunga ruahtui tlak dan enin kum 1991-2000 chhunga ruahtui tla average hi 2541.1 mm a ni. 2001-2010 chhunga average chu 2493.27 mm ah a kiam thla hret a, 2011-2020 chhunga average chu 2187.84 mm ah a tla thla dawrh (Meteorological Data, Dept. of Economics and Statistics, Govt. of Mizoram). Ruahtui tlak hun pawh nasa takin a danglam. Ruahtui kiam zel leh ruahtui tlak hun mumal lo hian a hrin chu ramngaw chhe zel leh kangmei chhuah a hlauhawm zual a ni.

State of Forest Report 2021 in a tarlan danin ramngaw dinhmun chhe zel piah lamah ram kang mai thei dinhmuna ding zat tarlangin kan ram hmun zaa ṭhena hmun 2.03 (2.03%) chiah hi kan hlauhawm lo (Less fire prone) a ni a, kan hlauhawm zual bik (Highly fire prone - 18.91%, Very highly fire prone - 49.73%, Extremely fire prone - 26.28%) hi 92.92% lai kan nei a. Kan hlauhawm dinhmuna ding tho, mahse tlema ziaawm deuh (Moderately fire prone) hi 3.05% kan nei bawk. Kan ram hmun zaa ṭhena hmun 98 vel (97.97%) lai hi kangmei lakah a him lo hle tihna a ni.

Environment and Forest Department, Govt.of Mizoram Statistical Cell-in an chhinchhiah dan chuan November 2020 aṭanga May 2021 chhung khan Mizoram hmun hrang hrangah kangmei chhuak hmun 4486-ah thlengin 141.53 sq.km lai a awh a. Desertification and Land Degradation Atlas, ISRO in an tih chhuahah chuan kum 2003-05 chhunga zirchiannaah 4.55% ( 958.73 sq.km) chiah ram leilung chhia/ chereu (Degraded land) hmuh a ni. A hnu kum 6 (2011-13) ah a let deuh thaw a tam hmuh niin, 8.89% (1874.53 sq.km) hmuh a ni leh a, 2018-19 ah meuh chuan 13.08% (2758.27 sq.km) lai a tling tawh thung.

Heng sorkar zirchianna hrang hrang kan tarlante hian ramkang nen inzawmna thuk tak an nei a, a ti zualkaitu leh ti ziaawm theitu chu mihringte kan ni. Ei leh bar kan zawnna kawng leh hmasawnna kawng kan zawhte hian ramngaw leh leilung tichhe lo zawnga kalpui hret hret kan zir chhoh angai. Kan ram hi ram ro, thâl laia kan hlauhawm em em, fur laia leilung luangral dul dul thei dinhmunah kan siam mek tih hriain mitinten a hum him tura mawhphurhna kan nei.

Lo/ leipui hal dawna zawm turte zawm ṭha in, mei hmanga kuthlei sim bawk ila. Ram chhuahnaa eirawngbawlna mei te ti mit ṭhain, meizial bung paih hmain tih hlum zel bawk tur a ni. Ram kang hi amaha lo awm ve tawp ni lovin mihringte avanga awm a nih hriain kan ram humhim tura kawng khat tala ke pen turin kan in sawm a ni. Hei lo hi ram dang kan nei lo a, lu nghahna tur hmun dang pawh kan nei hek lo. Kumin chu ramkang vanga kan ram chhiat belh tur veng turin insangmar ṭheuh ang u.

- Dr. Vanlaltanpuia, Government Aizawl North College