MIZORAM AH A MAKA MAKA TAM SIKUL A AWM
Colonial sorkarin India ram a awp lai khan, a khawpui ṭhenkhat, a bik tak a Administrative Headquarters anga a hmanah te, European Kristian Missionary te inkulh ve-in, Chanchin Ṭha hrilhin, Zirna In changtlung tak takte dinin, zirna eng India ramah an chhi ṭan a. India ramin zalenna a hmuh hnuah pawh chung Zirna In te chu rawngbawlnaah ngaiin an chhawm nung chho ta zel a. Zirna In dang te pawh an din belh leh bawk a ni.
Chutiang zirna in changtlung tak tak lo awm ta avang te chuan a state neituten sorkar zirna in an dinna turah state sorkar a chhawk zangkhai hle a. Chuvangin chung state te chuan sorkar zirna in an neih tlem phah a ni. Entirnan; Meghalaya, West Bengal etc.
Kan Zosap Missionary te pawh khan Mizoramah Chanchin Ṭha an hril piah lamah, Mizote tan 'hawrawp' siam chawpin, ziak leh chhiar lamah bul min ṭan sak a. Sikul pawh pahnih khat an din a ni. Hemi hnu hian Mizo mipuiten lehkha zirna lamah tuihalna nasa tak kan lo neih phah ta a. Zirna In mamawhna pawh a lo sang chho ta zel nen, loh theih lovin khawtlang mipui leh Kohhran ten tlawmngai in Zirna In (elementary to college) te an din chho ta a, sorkar in a tawpah chutiang zina inte chu a lo dahnghet zel a.
Mizorama Zirna Inte sorkarin a dahngheh dawnin, kawng zawh chho tir an nei a. Chu chu: Private - Deficit - Provincialization (sorkar) tih a ni. A hnu-ah kum 1998 khan he kawng hi, Private - Adhoc Aided - Provincialization tiin thlak a ni leh ta a ni. Kawng hmasa zawk, lo zawh chho zinga Kohhran din Zirna In te erawh chu sorkarah luh ve rem lovin, deficit dinhmunah an tawp a ngai ta a. Amaherawhchu, Kohhranten MR leh pension scheme an neih hmangin an tuam hlawm ta hauh thung a ni.
Adhoc Aided dinhmun hi lukhawng nei lo tih takah, a thawka te tan pawh Medical Re-imburgement (MR) leh Pension Scheme engmah a awm lova. Tuna heng Adhoc Aided dinhmuna awm mek Sikul te; Middle - 65, High School - 129 leh Higher Secondary - 12 te hi kum 1990 chho vel a, khawtlang mipuite din an ni tlangpui a. An vanduai a leiah kum 2008 a Adhoc Aided a hlankai an nih hma hian Lampsum Grant in Aid dihmunah kum 5 lai dah an lo ni tawh. A hnathawka te pawh an vanglai hun ṭha te hmang zo thawthang an lo nih takah chuan, pension hunah maipar thlawn mai hmabakte lungngaiin an kun mek a ni. Chutianga maipar thlawna chhuak tate leh service laia fam tate chhungkua, an ngaihtuah awm lehzual.
Hetia heng sikul a thawkte uaithla lamte an lo tam takah chuan sorkarin lo inrahkhalh nan kum 2016 khan Pension & Death gratuity cheng nuai khat keng tel dan a tichhuak a. Mahse a beitham lua a ni.
Tun sorkarin Adhoc Sikulte Provincialization dinhmuna a dah tak loh chhan i han bih chiang teh ang:
1. Sorkar sum indaih lohna.
2. Sorkar sikul a ṭha lo, a hnathawka te khuahkhirh an har.
3. Mizoramah sorkar sikul a tam thawkhat viau tawh.
4. Sorkar sikul aiin private sikulin result an nei ṭha zawk.
1. Sorkar sum lam harsatna hi chu sawi lova lumah ngai ta ila. Adhoc Aided Rule-in a hnathawkte hlawh (pay) ah (basic pay + half allowences leh annual increament) te a ken tel avangin sorkar lam aṭang chuan hlawh lam chu pangngai hle a. Provincialization a hlang kai tur chuan sokarin an hlawh a half allowences a kha full allowences-ah chantirin, sum tlemte chauh sen belh ngai a ni. Mahse sorkar thu-ah a innghat a ni.
2. Sorkar school a thawkten an awmna tur ruatah an awm duh lo; tin, Aizawlah awm an tum deuh vek ṭhin. Hei hi chu depertment dang te problem a ni ve tho a. A chin fel dan erawh chu, berampu berin a beramte aven thiam leh thiam lohah a innghat a ni.
3. Mizoramah, India ram state ṭhenkhatte aiin sorkar sikul a tam an ti. MLA zahawm tak Colonel Z.H. Zuala phei chuan sikul ṭenghneng te pawh a awm a tih kha maw.
Hetia sorkar sikul a lo tam chhan ber pakhat chu a chungah khian tarlan a lo ni tawh a. A chhan dang leh pakhat chu, Mizoram hi tlang ram rau rauah pawh chhengchhe tak a nih avangin khua leh khua awmna te a inkarkik hlawm a. Inkal pawh te India ram state dangte angin a awlsam lo hle. Chuvangin mahni khaw bil zirna in din a lo ṭul ta hle a ni. Tin, mahni in lum aṭanga fate sikul han kaitir chu nu leh pate tan senso a lo hautak lo zawk a, a thlamuan thlak hle bawk a ni.
4. Private sikul a, Head of Institution te hi dan naranin a neitu an ni a. Thu tawp an siam thei a, chuvangin an hnuaia thawk zirtirtute tan inthlahdah leh zelthei a thiang lo a ni. Chutih laiin, sorkar sikulah erawh chuan Head of Institution ten, an teacher council khalh ngil ṭha tura thuneihna an neih a chauh em avangin, result lamah chuan private sikulte aiin an chungnung lo thei tho a ni.
Sorkar sikulte leh upgradation lo paltlang tawh sikulten, zirna him (safe education) pawchhuak thei tur, qualified teacher leh Headmaster/ Principal leh infrastructure ṭhate an nei tlangpui. Chutih laiin sorkar sikula thawk mi ṭhenkhat mahni posting a kal duh lo te avang erawh chuan he zirna him kan tih hi a tibawrhbang deuh a ni.
Tuna heng Adhoc Aided sikul, sorkara luh mai hmabakten sorkar a luh ve an dilnaah, Education Minister meuhin Mizoramah sorkar sikul a tam tawh a tih mek lai khan, kum 2010 aṭang khan RMSA Secondary School (High School) 110 teh meuh mai sorkarin a din belh leh tawh avangin hei hi chu chhuanlam a tling lo a tih theih awm e.
Sorkarin khawtlang din zirna inte provincialization thlenga upgradation a lo kalpui ṭhin dan hi tih tawp a duh tawh a nih chuan, khawtlang mamawhna zelah sorkarin zirna in dinna tur dan fel tak siam sela, chu chuan khawtlang mipuite phurit tur a chhawk zangkhai ang. Chutih rualin tuna provicialization lamtluang a la tangkhang mekte chhanchhuah erawh hi chu sorkar mawhphurhna niin a lang.
Tun sorkarah an beiseinate hetia a lo zuihral takah chuan sorkar thar lo piang tur te, heng sikul a thawk khua leh tui ṭha, lungngai a kun mekte tan malsawmna rawn ni ngei sela a duhawm hle.
- Sangsangi Pa, Zemabawk North