Mizoṭawng vs Sapṭawng

Thusawitu pakhatin ṭhalai pun khawmnaa a thusawi, “Zo takin a changkan theih, Korean kan ni dawn lo, Sap pawh kan ni dawn lo...” a tih ka ngaithla fuh a, ṭha ka tih zawng tak leh ka vei em em a ni a, ngaihhlut tur dik a kawhhmuh ṭha hle.

Mizote zingah mahni ṭawng ngei ngaihsan leh vawn nun tumna a awm ṭha sawt tawh hle mai. Mi ṭhahnemngai, hnam thil ngaihlu tlat, theih ang anga midangte rilru hneh tum tlatte thawh rah a ni. Hun rei tak kan ramah hian kan ṭawng thiam lo nih zah miah lohna, Mizoṭawng aia sapṭawng thiam zawk nih tum deuh tlatna a awm ṭhin. Lehkhathiam, an tih dan kan zir leh kan entawnte-ah pawh a bo chuang lo. Mahni ṭawng thiam loh changkanna emaw tih deuhna a awm ṭhin.

Chuvang chuan ṭawng thiam loh mai pawh ni lovin, thu ziak pawh kan uluk lo ta em em a, kan ngaihsan tawk loh avangin kan chimlim peih lo. Chungte pawh chu ṭhahnemngaite zarah a ziaawm leh viau tawh bawk a. Official thil ni lem lova Mizo ṭawng pangngai kan han lam tawi te hi chu thil sual lutuk pawh a ni lo mai thei e, mahse, a ni lo baksak hi a awm ve ṭhin.

Kan ṭawng neihchhun hi ngaih­hlut a, thiam ngei tum a ṭul. Zir peih a, chik peih a pawimawh. Biak ina thusawitute, TV lam mite leh mipui hmaa thu sawi ṭhinte leh hnam dang serial leh movie letling ṭhinte zawng zawng pawh hian Mizoṭawng kan hman uluk a ngai nasa zual a, a chhe lam leh ṭha lamah mi dangte zirtirtu pawimawh tak kan ni nghal tih hriat reng a ngai.

Kan pianpui ṭawng, nitina hman reng a nih avangin kan la thiam dawn tho tia namnul chi a ni lo. Ṭawng mai chu kan thiam ang a, ziak lamah harsatna kan nei dawn si. Heng harsatna hi kei ngei pawhin ka tawn a ni a, upat hnua inzir leh chu a hautak viau. Mi an fin a, an changkan telh telhin mahni hnam thil an ngaihlu ṭhin. Mahni inzahpui chu, mahni inngaihlu lo tihna a ni thei ang a, a inringtawk thei lovang.

Sapṭawng thiam a pawimawh tih kan hria. Mizote pawh thiam duhna lamah kan rualawt a, chumi lama insawrbing deuh turin private english medium school pawh ṭha tak tak a ding a. Chu’ng school te chuan

sapṭawng thiam kawngah an thawh hlawk hle. Amaherawhchu, kan ngaihsan luatah hian an nunphung (western culture) zawng zawng nen lak chhawn fai vek tur emaw tih mai pawh a hlauhawm thei ang. Sap an ngawt hi changkanna a ni thui lo viauin ka ring. A suakbak kan ni dawn chuang lo, thil suak chu a ṭha tak tak lo duh. Zo takin sapṭawngte hi thiam ila, Zo taka changkan ngam leh tum a pawimawh zawk a ni.

Mizoṭawng ngaihhlut lama harh duhna hian sapṭawng hnualsuatna a kawk lo.

Sapṭawng thiam ṭulna sawi sen a ni lo, a ṭulna a tam em avangin kan sum leh pai pawh kan insengso nasa, chuti chungin kan ramah sapṭawng a tlangnel hlei thei lo hi a veiawm tho a ni.

A lam ṭhing, a grammar a dik lo, a ṭawng nal lo, tih te hi sapṭawng kan hlauh chhan zinga mi an ni. Lam nalh loh leh dik loh hlauin mi a ṭawng ngam loh phah thei. Mi, a zir san zawng azirin en dan tawk thiam a ṭha, grammar dik tawk lo deuhte kan nuihzat zung zung hian sapṭawng hlauhna min siam bawk. Hengte avanga sapṭawng kan hman timna hian kan thiamna tur a dal ve ṭhin. Grammar ṭha, awphawi nalh leh nal taka hman theih vek chu duhthusam a ni; mahse, kan zavai chuan a harsa ang.

Sapṭawng hi ngamin palzut tawk neih deuh chu a ṭul a ni lo’m ni? Lam nalh leh dangnal te hi kan zavai atan thil theih vek loh a nihna chen a awm. Kan chawrchhuahna chhungkua pawh a inang lo. Zir thiam thei tlat lo leh awphawi thlak thei lo tlat pawh an awm, sapṭawng an hmang ve ngam dawn lo em ni? Sapṭawng thiamna hi lam nalhah a innghat vek lovang. Zo tak si, duhzawng sawi mam thei deuh mai te pawh an awm. Nalh leh dik taka hmang thei te chu an chhuanawm, duhthusam a ni. Mahse, kan thei vek lovang, kan hriat ve chin zelah a dik hi chu ngaihpawimawh ngei a ṭha. Anni paw’n kan ṭawng an thiam ngawt bik hleinem.

An ṭawng hi ngaisang tuk hran loin hmang bawrh bawrh ila, kan ngam phawt loh chuan thiam dik a har a ni. Pianpui ṭawng pawh kan hmang dik hleithei lo fo a. Sapṭawng a nih avanga zir thiamna bik nei lote pawh hmang dik thlap thlap tura beisei a fuh ber lo. Zirna in lamah a dik ṭha hi chu uluk takin zirtir se, chuti chung paw’n harsat chi an la awm ṭeuh ang. Zirna inang reng pawh an thiam dan a inang lo ang. A nawlpui tan lam nalh leh grammar hman dik thlap hi chu a har ve bawk. Hei hi thil nihphung dik tak pawm loh ngawt awmzia nei lem lo tak a ni.

A ṭul huna hmang ngam turin infuihphur ila. Tin, a thiamte’n an duh hun leh chak huna an hmang mai ṭhin te hi ngaithei ila, a hmang ṭhinte’n ‘inti’ tel loin hmang mai mai sela. Miin sum tam tak sengin thiam tumin a bei a, a duh huna a hmang lo ngaihmawh viau hi thiam ve loh vang a ni duh ve tho.

Ṭawng dik lo sawi mawi ka ni lo. Ṭawng hrang hrang thiam ṭul tihna aṭanga duhthawhna a ni. Ka ngaihdan min tawmpui lo an awm ngei ang. Ka tawn hriat aṭanga ṭhahnem ka ngaihna te, a thiam zawk te, ngaihdan puitling leh pawm tlak zawk neite cho chhuah nan ka’n ziak a ni. Hindi te hlei hlei hi India ramah chuan thiam nal a chakawm a, hnualsuat a en hniam ve ngawt hian awmzia a nei lova, thiam hian awmzia a nei zawk. Ṭawng reng reng hian hlutna a nei vek a, Pathianin kan nihna hrilhfiahtu atan a ti pawh a nih a rinawm.

Chuvangin, an hlu ṭheuh a, engmah hi innek ral lo se, hma­sawn tum zelin kan ṭawng hi i ngaihlu thar ṭheuh ang u.

- Tei Pachuau, Mission Vengthlang, Aizawl