Written by
C. Lalengkima
Vaivakawn
US PRESIDENT INTHLAN LEH MIZOTE
Tun ṭum US inthlan chu Mizoten kan ngaihven ber pawl niin a lang. Hetiang taka kan buaipui leh kan ngaihven hi an la awm kher awm lo e. Kumin bik kher hi chu a dan a dang riau. A upa naupangin, thingtlang leh khawpui lamten inang khatin kan ngaihven emaw tih tur a ni; Pathian leh Setana indona ang hiala lo chhuak tawk leh ngai tawk pawh kan awm mai awm e.
Kan ngaihven leh buaipui em em karah ngaihven loh theih loh turin boruak an awm ve bawk a. Result te a chiang mai thei lova, chak tura Mizo mipuiten kan duh kha chak lo thei dinhmunah an ding chho leh ta bawk nen, thu leh hla pawh a tam a, titi dang leng lo lekin kan buaipui ta lui luih a ni ta ber e.
Pathian leh Setana indona maw?: US President inthlan chungchanga kan thu lak dan vel en hian an inbeih dan hi Pathian leh Setana inbeihna, thil ṭha leh ṭha lo inbeihna angin kan chhuah ni mai hian a hriat. Khawvela mi hrang hrang thlir dan nen chuan a in an loh hmel e. International relation lam zir mi te chuan realist (indo pawh duh mai) leh idealist (remna duh) inbeihnaah an ngai ang a. Economist ho chuan Protectionist (mahni invulh duh) leh Liberalist (phal zau) inbeihnaah an ngai ang; Muslim chuan muslim ṭan leh ṭan lo inbeihna, pem khawmho chuan pem khawm ṭan leh ṭan lo inbeihnaah an ngai ang. Party anga sawi chuan Conservative (kulhmuk) leh Liberalist (thiangzau) inbeihna a ni mai.
Kan han tih tak tak hi chu lehlam hi mi thianghlim ṭan takin kan ṭan a, lehlam pawl hi Setana leh a pawl te, mawngkawhur leh tuai patilho pawl ang hian kan chhuah ni berin alang. Chutih lai karah chuan a ṭhen lah hian mi thianghlim chhuaha an chhuah ber hi Kristian kawra hmanga Kristianna politics khelh nana hmang mai mai, piantharna pawh ni lem loah ngaiin an haw hlar ve bawk a ni.
Chutiang taka inpuhmawhna leh inbeihna a nih avang chuan social media lamah pawh thu a tam ta reng a ni. Kan ṭan viau lam hi an famkim lo va, lehlam pawlah pawh hian Kristian ṭha tak tak an awm ve ṭeuh tih hi i theihnghilh lo ang u. Ṭan zawng chu kan nei thei e, mahse kan ṭang na ṭhin lutuk hian a felhlel deuh thleng hian a fawm tel theih tih kan hriat pawh a ṭha awm e.
US ho khu kan ngai mawl mah mah lo maw?: Mizoho hian kan thlir dan leh kan thuziak duh dan en hian US khu kan ngai mawlin kan lo ngainep riauin a lang tlat. Khawvel ram ropui leh chak bera ngaih ram an ni a, khawvela hnam fing ber leh fimkhur ber, dikna lalna hmun a ni ang tih hi kan hriat reng a ṭul awm e. Keini aia fing zawk, him zawk duh, zalen zawk duh an ni.
Chutianghoin an duh an thlang hi a tuar ber tur chu keini ni lovin anmahni an ni a, lo buaipui chiam tur kan ni em aw ka ti ṭhin. Kan party ṭan zawng a chak loh avanga ar chuk tui loa in chhuah vak hi a kristian lova, a mawi lo hle zawk bawk a nih kan hriat a ṭul.
Kan aia fing, kan aia rinna chak kan aia ṭawngṭai tam kan aia Pathian hman hi kan ṭan loh lamah hian an kat ve nuk ang tih hi i hre ang u.
A dik tak chuanin Biden-a sorkar hnuaiah ai hian Trump-a sorkar hnuaiah hian Kristiante chu chhan leh humin kan awm zawk mahna le. Mahse, America leh Mizo zingah hian Biden duh vang hrim hrim ai mah hian Trump awm dan ning leh ngei avang hian hian Biden hi an ṭanin an vote niin a lang. Biden ṭhat hrim hrim ai mah hian Trump nungchang ṭhat loh vang hian a tling a ni thei a mai ang em? Trump hian US-a ringtu ṭhate awmna, Bible belt ah pawh vote a chán hian ngaihtuah a ti thu viau a. Hun kha leh chen kha an inzuar a, mipui hnenah an tihtur an sawi tawh a, chumi hmang chuan mipuiin an vote a. US mipui khu keini aiin an fing zawk tih hi kan hriat thar leh a van ṭul tak em.
US kalphung kan hre chiang tawk lo bawk: Tin, Mizo mipuite hian US sorkar leh an kalphung hi ka hre chiang tawk lo deuh niin a lang. US hi sorkar ngelnghet leh felfai tak nei. Federal system (state leh centre/federal goverment thuneihna inthliar fel thlapna) hmang an ni a. Tin, Presidential form of government-ah pawh a ṭha ber pawl, dan siamtu lamte nen inngheng ve lo, mahnia mal din thlap vek an ni. US-ah khuan an executive (President) te, legislative-dan siam pawlte (Congress) leh thubuai remtu (Judiciary) te hi anmahni tawka thuneihna sang tak nei vek, an inenkawlnaah pawh tumah intichhe bik thei lo tura inthunun thei vek (check and balance system) hmang an ni. Chu bakah India rama centre in state te a duh duh a tikual ṭhin angin centre lam khuan state te an ti ve thei lo, state khu an thuneihnaah chuan, thutawp nei leh mahnia inenkawl thei vek an ni. Chuvangin, President-ah hian tu pawh lo tling se duhthala chet vak ngaihna a awm vak lo a ni. An sorkar kalphung nghet leh felfai tak hian mi pakhat nasa taka chet ngaihna awm lovin a siam a, chuvangin lo buai lutuk loh a ṭha.
US Party system kalphung pawh hi kan hre chiang tawk lo hle niin a lang. Democrats lam leh Republican hian kalphung hrang, thlir dan leh duh dan hran neisa ve vek an ni. Chhiah chawi chungchangah te, ralthuam leh indo chungchangah te, ram dang aṭanga lo pem lutte chunga an ngaihdan leh thil dang dangah hian ngaihdan thui tak, inperhsan tak an nei a. Chu chu kum tam tak an kalpui tawh a, an chhiatpui bik lo ni ngei tur a ni a. Tuna American-ho khuan an hrawn hrep tawh tho party mi leh sa kha an thlang tling leh a, keini pawhin kan duh loh kha kan duh leh a, kan duh hi kan duh lo leh mai ṭhin a. Han dema han buaipui chiam tur kan ni lo tih hi hriat ve reng tur a ni. US-ah pawh kan duh lo leh kan beisei loh zawk a lal ta a nih pawhin Pathian remruatah ngai ila, kan awm dan tura Pathian ruatah hian hahdam taka awm kan zir pawh a ṭul awm e.
Keini zawk pawh hi: India ramah BJP, Hindu kulmuk an lal ang a, India ram chu Hindu lal ramah an siam dawn an tia, kan lo hlau ve viau a. Tunah hian Hindu lal ram dintute chu an lal a, kan beisei ang leh kan hlauh viau angin thil chu a awm lem lo. Khawi emaw laiah chuan tihduhdahna leh harsatna zawng a awm ngei a, mahse kan beisei angin kan buai viau lem lo. BJP lal hma pawhin intihduhdahna leh harsatna zawng a báng chuang lo. Zu zawrh kan huphurh viau a, zu zawrh loh hnu pawh hian eng nge maw kan nih viau le? Hmana mite kha tuna mite tho hi an ni a, tuna mite hi nakinah chuan hmana mite tho kha an ni dawn tho a lawm maw le!
US ai chuan keini zawk tak hi kan buaipuiawm zawk mah lo maw. Mi ṭhenkhatin thu uar deuhin an ziak a, kan àwn dual a. A tak tak emaw tiin thih thain kan ṭang titih zel mai a. Sakhuanaah pawh ni se miin an duh duh an sawi sakawlh a, kan awih leh mai a. Mi ṭhenkhatin an tuipui leh an ṭan zawng an sawi vàwng a, kan lo ṭang ve leh em em mai ni hian a lang. Mahni ṭan lamte chhanna tur chuan thu pawh kan lo zawng hmu thuai thuai a, lehlamin an sawiselna leh an demna lam erawh hmuh hmaih a awl viau a ni ang e. Chutiang karah chuan kan thu hriat ang ang kan pawm duak duak a. Kan thu hriat ang angte kan forward pawp pawp a. Mi tam tak kan tichiai ta ṭhin a ni. US lam ai chuan keini ber hi a buaipuiawm leh a chin fel ngai chu kan ni ta berin ka hre ṭhin.
Hawh u, Mizo Kristiante hian thu kan hriat leh dawn hi ngun taka ngaihvenin, a tak a ni em, an sawi vung viau hi eng nge a nih reng tihte ngaihven leh ngaituahin, awih duak duak kher i tum tawh lo ang u. Tun US inthlan chauh pawh ni lovin Covid-19 chungchangah pawh mi sawi nazawng kan awih a, kan thu dawnte kan forward vak vak a, sawt hlei lovah mi tam tak kan tichiai a, kan timangang vak vak thin a nih hi. Tun lai khawvelah internet-ah te thu tam tak a inziak a, hrethiam tura en leh zawn theih vek a ni a. Kan hrethiam lo a nih pawhin a hrethiam turte zawh ngam a finthlak zawk tih hriain thu kan dawn leh hriatte hi pawm leh awih chin i nei tawh ang u. Pathian thuin fing taka awm tura min chah ang hian Kristian ṭha, rinnaa nghet intite hi chuan mi sawi nazawng thu ziah leh sawiah buai tawh lovin, a tak a ni em, a dik reng em tih hi hriat i tum ṭhin tawh ang u.