Written by
Bualhranga

COMMON SENSE

Tunlai Covid-19 hripui leng hi a loa luatin khaw­velin kan buaipui hle a, tunah phei chuan ram tam takin ei leh bar kan ngaihtuahna kawngah min tih buangbar em avangin hrileng hi awm lo anga ngaiin an pal lui ta mai niin a lang.

India ram mi maktaduai sangkhat leh zathum vel awmnaah mi nuai 2/3-in a an vei te chu a percent a hniam hle a ni. TV channel zawng zawngah kai zat/thi zat/ dam leh zat zantin in news-ah kan hmu a, kan inhlauh siak a. Natna dang cancer, stroke, drug addiction, HIV-AIDS, zu ngawlvei, mahni intihlum (suicide) etc. te hi a statistics dik tak zan tinin puang ta ila, India ram mi heti zozai chennaah hi chuan he hripui ai hian a sang maithei a ni.

Common sense tih hi ukil ho zingah a lar hle a, law practice dawn chuan ‘common sense (chhia leh ṭha, dik leh dik lo mi naranin kan neih hi) Dan (law)-in a nem nghet mai chauh a ni’ an ti ṭhin. Supreme court of India, New Delhi khu PIL 1996-99 kan buaipui lai khan vawi tam tak ka thingpui dawr luh ve mai mai tawh a. SC lawyer chhuahvawr Ram Jethmalani(L), Anil Dhawan(L) leh Shanti Bhushan leh a patuai deuh Prasan Bhushan, Gopala Swami etc. te khu ka kawm tam hle a, an ṭawngkam chhuak tam takah common sense hi an hmang lar vek mai.

Tunlai kan dinhmun leh he hripui kan buai dan chuk chuk hi en chungin common sense hi i han hmang dawn teh ang;

1. Ram tam berin Natio­nal emergency an puang phawt a, chuti chuan chumi hnuaiah chuan a ṭul an tih ang zelin sawrkar (ministry) chuan dan a siam zung zung mai, Mizorama SOP kan tih ang hi a ni.

India ramah chuan Epidemic Disease Act,1897 hmangin khua leh tui dik takte ṭul an tih angin sawrkarin min kharkhip a, sakhaw biak zalenna min lakbo sak a, kan duh anga inbel tur chanvo kan neihte min hlihsak-in hmui tuam ngei ngei tur, hnar khuh zanin te min tih khum a. Chutiang anga ti lo chu a tlem berah cheng 100/- chawi tur an ti a, mi tam takin an chawi tawh, kei pawh vawi khat ka chawi tawh nghe nghe. Chu ka pawisa pek police chu ka hmaah 6ft. aia hlaa din tur ti a SOP-in a phut laiin a thui berah 2ft vela hlaah a ding a, ka hnen aṭangin cheng 100/- lain a niin reciept min pe. Pawn lawi taka han ngaihtuah chuan chawi tur ka ni mai a, amaherawh chu dan mit aṭanga han thlir chuan ft. 6 aia hnaia mihring in hnaih loh tur tih laia ama thua 2ft vela hnai min rawn pan khan dan a bawhchhe ve tho. Dan kengkawhtute hi mipuite anmahni nundan aṭanga dan dika kan chunga thu neitu tur an nih laiin kei, dan bawhchhetu a puh chu ani Police pa cheng 100/- min chawitirtu dan bawhchhe ve thotu ai chuan kei dan hre loa ngaih, dan bawhchhiat ai chuan common sense hmangin a dan bawhchhiat kha a nasa daih zawk a ni.

2. Ni 15.02.2022 khan Dawrpui sobji bazaar-ah ka kal a, Police duty pahnih mi chunga leng ni awm taka kal ha ha chu hetiang hian ka ti a, “tlangvalte u in huat dawn loh chuan lokal teh u ka ti a, anniin ‘hei kan lo kal e’ an ti a. “Khatia ka hmaa in lo kal mai khan SOP dan 6ft aia hnaia inhnaih loh tur tih dan kha in bawhchhe reng asin” ka ti a. ‘Ani mai awm mang tak e’ an ti a kan in ṭhaṭhen ta a ni.

Chuti chuan kan dan chelek hi a hmangtute hian dan ang takin hmang sela keini mipui nawlpui hian zawm hram tum bawk ila, min kawhhmuh chawp zel bawk sela, tichuan khaw­tlang nun a hlim ngei ang.

Ka han rawt duh tak phei hi chu kum dangah pawh thlasik dawn leh thlasik tawp lampangah hian hritlang, a changa nat kum a changa nat loh kum tun hma pawhin a leng reng a, tun hnuah pawh a len lehzel rin theih a ni. Hrukpuan inṭawm phei chuan chhungkhat hi kan inkai darh fo reng a, tun hmaa kan naupan laia Khuhhip phei kha chu tlai thim dawn hian intinah tual lai aṭanga hriat tham khawp hian kan khuh chuah chuah a, vanduai palh chuan upa lampang/ naupang lampang/ ṭhalai pawh boral sawi tur an awm reng. Ṭek tla ang mai a ni a, a vanduai duai tlakah tih ang mai hi a ni, a danglamna reng ka hre lo.

Chuvang chuan common sense hmanga han ngaihtuah vang vang hian tuna hripui khawvel puma leng hi ei leh bar kan dapna tibahlah tur khawpa dan tlawh chhan mumal nei loa khua leh tuite kan inhrek vak vak mai hi bansan a va hun tawh tak em.

- Bualhranga