Written by
Kima Mivam

DR. DINLIANA VARTE THU LEH HLA KHA

THUHMA

February ni 18 kum 2020-a chhuak Vanglaini phek 6-naah khan, Kan mithiam leh Professor zahawm tak, Dr Laldinliana Varte in thu a rawn ziak a. Mithiam tih takah, Bible-a innghat siin Bible kawka mithiam dangin an sawi zauna thute a rawn sawi nual a, tin, zu khap zel a ṭul thu a rawn tarlang bawk a ni, a ngaihnawmin a bengvarthlak hle mai. Mahse, a thu kharna lamah “Zu in duhten Bible-a ṭanchhan zawn hi a fuh ber lo,” a rawn ti a, “Bible ṭan chhan lote lehzel hi eng vanga zu khap/in phal loh nge an nih?” tih hi a rawn zawt telah ngaih theih a ni ang. A thuziak ṭhenkhat pawm theih loh deuh ka neih avangin a Bible ṭawng bul leh Kohhranin zu khapna atana dawt an hmang ta hi pawi ka tih chungchang tarlan ka tum a ni.

ZU HI NACHHAWKNA ATAN BIBLE IN HMAN A PHAL

Judaho chin ṭhan dan (traditions) ah chuan Lusun leh An tihhlum (Execute) turte chu Zu an pe ṭhin a ni. A chhan chu, nachhawkna ṭha tak a ni a, na tuar hrehawm rum vawng vawng kha a chhawk zangkhai nan Zu an pe ṭhin a ni. Chu chu Thufingte bu pawh khan thu min rawn pawimawh tak a ni. Thufingte Bung 31:6&7 ah chuan, “Boral dawn ṭepte chu rakzu pe ula, Mi lungngai chu Uain pe rawh u. In se la, a pachhiatna chu theihnghilh se la, a hrehawmzia hre reng lo rawh se,” tih ziak kan hmu a. A ṭawng bul lamah chuan Rakzu hi ‘Shekar’ (Strong Drink) tia sawi a ni a, Uain hi chu ‘Yayin’(wine) tih a ni. Zu lam hawi leh ruihtheih (intoxic) chu an ni ve ve tih a chiang. ‘Intoxic’ an nih ve ve thu Dictionary tam zawkin an sawi a ni. Chuvangin a in Uain leh Zu hi a dang lam chiam thei lo va, kan sawi kawp fo bawk ang.

Bible hrilhfiahna tam zawk leh mithiamte ngei pawhin, kan chang tarlana Zu/Uain hi nachhawkna atana hman a nih thu hi an ziak deuh vek a ni. Lal Isua pawh krawsa an khenbeh lai khan a na tuar nasa lutuk tur chhawk zangkhai nan ‘Spanj’ hmangin Uain thur leh englo pawlh an pe a, in se chuan a natna tuar kha a chhawk huai ngei ang. Mahse, Isua chuan a lo hnar a ni. Eng vanga hnar nge? kan tih chuan, Mizote chuan Zu a duh lovah kan ngai ngei ang! Mahse, “a ni lo”. Lal Isua khan zu/uain hi a in ve ṭhin ngei ang, Judaho chaw pui ber pakhat a nih avangin Kana khuaah thil ropui a tih hmasak ber nan uain a tipung hluai a nih kha. Tin, Jerusalemah, a boral dawna zirtirte nen Kalhlen kut an hmannaah khan Zu/Uain (yayin/intoxic) an inho bawk. Lal Isua khan Kraws lera a awm laia Uain a hnawl khan a duh loh vang satliah a ni thei lo, a chhan ni thei chu, Mihring tana a tuarnaah khan ‘fair’ taka tawrh a duh vang a ni ang. Uain kha in se a na tuar a ziaawm dawn a, chumi chu a duh lo zawk a ni ang. Chu bakah, Timothea kha pumna leh damlo reng ṭhin a nih avangin Uain in ṭhin turin a pu Tirhkoh Paula khan thu a ràwn a ni. Nachhawkna chauh ni lovin Pumna damdawi pawh a ni tel tihna a nih chu.

KOHHRAN HI DAWT HMANGIN A ṬANG EM NI?

Mizoram Presbyterian Kohhran, Presbyterian Hand book (Revised & Enlarged-2004) Bung VIII ah chuan ‘Zu chungchanga Presbyterian Kohhran Dinna’ tih kan hmu a, Zu an duh loh chhan pakhatnaah chuan “Pathian thu hian Zu hi a ṭha zawngin khawiah mah a sawi ngai lo va, Zu ruih phei chu sual nasa tak a nih thu a sawi zawk a ni,” tiin a sawi a, a uar hle mai, a dik famkim lo bawk ang. Mahse, Kan Pathian thu Bible ah hian Zu hi a ṭha zawngin a sawi ngei tih kan tarlan khi. Chuvangin, Presbyterian Kohhran dinna, Zu kan duh loh chhan pakhatnaa mi “Pathian thu hian Zu hi a ṭha zawngin khawiah mah a sawi ngai lo va,” tih chu a rintlak chiah lo tihna a ni thei ang, a siamtute hian an uar ve deuh a nih hmel e.

Kan Professor zahawm tak Laldinliana Vare pawh hian uaina tui pawlh zat tur leh mithiamten a pawlh dan tur an sawi chi hrang hrang a tarlang a, mithiamte sawi pawh a inang lo nuk mai. Chu lam chu sawi ka tum chiah lo va. Tui eng ang pawhin pawlh se Bible lama uain (yayin) tia sawi hi Bible Dictionary lamah chuan ruihtheih (Intoxic) a nih thu an tarlang deuh vek a ni. Isua Kraws lera an khai kan khan uain thurah “englo” an pawlh tih a ni a. Chaw pui an tihah pawh tui/thil dang pawlh tur ni se sawi lan awm tak a ni, a chhan chu thil dang pawlh a nih chuan Matthaia ziak pawh hian a tarlang mai a ni si a. Chuvangin, Bible lama kan hmuhah hi chuan, Dr Laldinliana Varte in a sawi ang hi chuan tui/thil dang an pawlh chiah lo a ni ang.

PRIMAL RELIGION LEH ZU

Tin, kan sawi fo ṭhin, Judaten uain hi an chaw pui berah an hmang tia sawiin Judaho uain/zu in kan sawi mawi ṭhin a ni. Mahse, Mizote zingah ngei pawh tunhmain hah zu an zuksak ṭhin a, inlengte leh mikhual an duhsakna sang tak chu, zu lo hlui kha a ni ve tho. Eng vanga Zo Kristianna hian hnawl bik nge kan nih? Primal Religion chu Hnam tintena an mawl hun laia sakhua an vawn ṭhin kha tiin sawi mai ila. Chutih hun lai chuan thing lian tak tak leh lungpuite an be mai ṭhin a ni. Hnam tin hian chutianga hnam mawl kan nih hun lai khan Zu hian kan hnamziaah hmun pawimawh tak a chang deuh vek ang. Bible lama kan hmuh ang hian Juda hnamah pawh khan Zu hian hmun zau tak a luah a, Mizoram chhehvel mai ni lo, ram hrang hranga primal religion zirchiannaah chuan Zu hi a lo lang tel zel a ni. Chutiang chiah chuan Mizo hnamah pawh khan Zu hian hmun pawimawh tak a chang a, an mikhualte an lo duhsakna a ni ṭhin a, in lengte an kawmna ber pawh a ni ṭhin. Mahse, Kristianna a lo luh khan kan hnamzia zawng zawng a hnawl tak avang khan Zu pawh hi kan kan do tluang ta zel a nih hi! Khuang pawh Kohhranin a la kir leh a, Engtikah tak Zu hi la kir ve ang maw?

KHARNA

Zu sawi apianga Bible sawi lan hi sim a hun khawp mai. A chhan chu Bible ring ṭheuh ṭheuh hian ram dangah chuan zu hi an khap lo va, an khuahkhirh mai zawk a ni tihte hi a hretu tam tak in awm. Kan ram leh hnam pawh a lo upa ve ta a, Naupang chhia anga inkhapsak ngawt hi a hun ta lo ve. Ram dangten zu buaipui lovin khawvel hmasawnnaah min tlansan duai duai a nia. Zu buaipui hi chu sim tawh ila, kan ram hmasawnna turin raltiang i kai ve tawh zawk ang u.

- Kima Mivam