Written by
Lalmuanpuia  Zawngte

Tun Dinhmuna Mizoram Sorkar Sum leh pai dinhmun bihchianna

Sorkar sum leh pai hi tuihna kang thei lo ang maia duh zat zat siam a, hmuh leh neih ngawt theih a ni lo. Pawisa siamna khawl (print) te chu awm bawk mahse ram chhung mipui thawh chhuah leh kan ram economy milpui tawka siam phal chin tawk awmin ‘tuizema tui khawh lut pur pur leh liam zawih zawih’ ang hial khawpa lo sawi te kan awm a nih phei chuan kan hre chiang lo hle tihna a ni ang.

Sorkar sum hi mipui thawh chhuah aṭanga lo awm leh lakkhawm a nih avangin kan ngaihlu-in a hmanna tur pawh uluk taka mipui hnen thleng phak ngei tura ruahmanna fel neih a ṭul. Tun dinhmuna Mizoram sum leh pai dinhmun leh ram tana a chhenfakawm dan te i han ngaihtuahho teh ang.

1. Mizoram sorkar leiba: RTI hmanga zawhna chhanna aṭanga a lan danin tun dinhmunah hian Mizoram sorkar chuan cheng vaibelchhia 10491.20 leiba nei tura chhut a ni. Hei hi kum kal ta i.e., 2020 – 21 a sorkar leiba aiin cheng vaibelchhia 1789.74-in a tam a, za zel aṭanga chhutin 20.56 (20.56%) laiin a pung a ni. Kum 5 liam tai i.e., 2015 – 20 chhung khan Mizoram state sorkar leiba chu a pun san/ tam lai berin za zelah 9.47-in a pung a, kum 2018 – 19 phei kha chuan sorkar leiba chu za zela 5.70 chauhin a pung.

Hetia kum khat chhung leka cheng vaibelchhia 1789.74 lai maia state sorkar leiba a han pung ta thur mai hi ngaihtuah tham tak a ni hle mai. Sorkar tan chuan leiba hi neih loh ngawt theih pawh a ni lo a mahse khawvel ram changkang zawkte leiba neih chhan erawh chu ram hmasawn zelna tur atana asset siamna tur te a ni tlangpui.

Kum 2021 – 22 (kum kal mekah) chhunga Mizoram sorkar leiba heti zata a lo pun lai hian sorkarin ram hmasawnna kawnga a hma thar lakna te han thlir ta ila mipuite hian a inmil thei kan ti ang em le? Covid - 19 hrileng avanga ṭanpuina hi Mizoram sorkar baka dawng tam an awm lo hial awm e. Hetihlai mek erawh chuan sorkarna chelh mektu MNF chuan heti zat mai leiba a lo nei mai hi mipui zahlohna niin kum 2023 kum tawp lamah chuan mipuiten an chunga ro kan rel ve hi a ṭul hlein a lang.

2. Tun dinhmuna Mizoram sorkar sum hmuhna: Kan hriat ṭheuh angin Mizoram sorkar chuan ama puala sum thawh chhuah a nei tlem em em a, kan sum hmuh zawng zawng aṭanga za zela 30 bawr vel hi keimahni thawh chhuah a nih mai avangin central sorkarah kan innghat tawp a ni ber. Chuvangin, tun dinhmuna Mizoram sorkar innghahna bulpui ber chu central sorkarin Tax Devolution (i.e., state hrang hrangten chhiah aṭanga an sum hmuh central-a an chhun luh hi an chhun luh tam dan a zirin central sorkarin a sem leh ṭhin) leh Post Devolution Revenue Deficit Grant Or PDRDG (i.e., GST hman a nih tak avangin state te sum hmuh lo tla hniam tur ṭanpui nan central sorkarin state 17 hnenah kum 5 chhung min pek tur hi a ni) aṭanga min rawn pek te hi a hlawm lian ber te an ni deuh mai.

Tichuan Mizoram sorkarin kum 2021 chhunga tax devolution aṭanga kan sum hmuh tur chu cheng vaibel­chhia 3721.95 niin thla tin cheng vaibel­chhia 310.17 bawr vel hmuh tura beisei a ni. Tin, PDRDG aṭang hian kum 2021 – 22 chhungin cheng vaibelchhia 1790.00 hmu tura beisei niin chu chu thlatin cheng vaibelchhia 149.17 vel tihna a ni. Kum 2022 – 23 ah chuan hei hi lo tlahniamin thlatin cheng vaibelchhia 134.583 vel hmu tura beisei a ni.

3. Mizorama sorkar hnathawkte hlawh hi khawi aṭanga lo kal nge ni?: Mizoram sorkar hnuaia hnathawkte hlawh belhkhawm chu thlatin cheng vaibelchhia 301.56 vel niin (hei hi thlatin a inang vek lo), kum khatah cheng vaibelchhia 3618.72 tihna a ni. Kum 2018 khan Mizoramah sorkar hnathawk mi 54771 awm anga chhut a ni a (tunah erawh an tam leh hret ang). Kum 2021 – 22 chhunga sorkar hnathawkte hlawh tura a hmanral beisei zat chu a sum hmuh tur zawng zawng aṭanga chhutin za zela 36.95 daih an chang tihna a ni. Mizoram mipui nuai 13 bawr vel aṭanga sorkar hnathawk mi 54771 vel lekin sorkar sum heti zat zet an chang hi intluktlanna kan sawi fo chu kan la hlat fu mai.

Engpawhnise, state pakhat ve reng ruang ni si; thla tina sorkar hnathawk hlawh cheng vaibelchhia 301.56 lek pawh pe ṭha mumal thei lo nih hi thil zahthlak leh sum enkawl thiam loh rah chu a ni ngei ang le. A chunga kan hmuh ang khian Mizoram-in thla tina central aṭanga a sum hmuh tur chu cheng vaibelchhia 459.32 niin, hengte hi thla tin ni 20 bawr velah hmuh a ni ṭhin a (i.e., tax devolution leh PDRDG), hemi hma chuan sorkar hnathawkte tan hlawh lak ngaihna a awm lo tihna a nih ber chu. Tichuan sorkarin a hnathawkte hlawh a pek meuh chuan a sum bawm a kang/ruak chu a ni zel mai a, hetih laia SEDP sem a la tum tlat maite hi thil mak leh ram hmasawn nana tum renrawn a ni lo tih chu mi pangngai chin chuan kan hrethiam vek awm e.

4. Mizoram Sorkar Leiba lo pun chhan eng nge ni ta ang? : Mizoram sorkar sum hnar berte chu – (i) Keimahni thawh chhuah ve liau liau za zela 30 bawr vel, (ii) A bak zawng za zela 70 chu central sorkar aṭanga kan dawnte an ni. Duh leh mamawh kan ngah ve ropui mai si a, chawm hlawm leh thawh chhuah mumal nei ve ta lo chu kan sum hnarin tlin hek lo le, a rem rem aṭanga bat/pukna tur zawn char char chu sorkarna fawng vuantute tihtur chu a ni mai awm e. Hetihlai erawh chuan kan sorkar hian inrenchemna lam aiin hmasawnna tur pawh ni loah sum a hmang bian bian mai si a, sorkar leiba chu loh theih lohin a lo pung ta thur thur mai a ni.

Kum kal mek 2021–22 chhung ringawt hian Mizoram sorkar chuan RBI aṭangin Ways and Means (hei hi RBI-in sorkar leh banks te hnena sum
indaih lohna an lo neiha RBI hnena sum an puk theihna hmanrua a ni) hmangin vawi 101 lai mai sum a lo puk tawh a, Overdraft (hei hi RBI-in
state/UT te hnenah ni 50 chhung atana rulh leh ngei tur sum puk a phalna a ni ve thung) aṭangin vawi li (4) lai mai a lo puk hman tawh a ni. A awmzia berah chuan Mizoram sorkar hian a leiba rulh nan/vawm hlum nan kawng dang aṭangin a puk a, a puk hmasak rulh nan hmun dangah a puk leh a, chutiang zelin a sum puk rulh nan sum pukna tur hi a zawng kual reng ti ila a fi ah ber awm e. Hetiang a nih avang hian Mizoram sorkar leiba hi a inchhekkhawm ta lo thei lo a, tun dinhmun hi kan thleng ta a ni ber. Tun ang renga kum 2 dang hmachhawn leh chu thil huphurhawm tak a ni chiang mai le.

5. Treasury Bills Holdings : Hei hi sorkarin RBI aṭanga sum a pukna kawng khat a ni leh a, chi thum (3) awmin - ni 91, ni 182 leh ni 364 te an
ni (heta ni or days kan tih hi a rulh hun chhung tur sawina mai a ni). Tichuan tun dinhmun (i.e., 02.02.2022)-a Mizoram sorkar-in RBI aṭanga sum a puk (Treasury Bills Holding) mek chu cheng vaibelchhia 220.16 a ni.

Tin, heng bakah hian NABARD, State Development Loans (SDLs) leh a dang dang aṭangtein sum a puk kual reng a, a rulh nan hmun dang aṭangin
a puk leh mai zel a. Ka pa ta pawh ni hlei lo ti ni awm tak leh a tlak tlak vanduaiah ti ni awm takin kan sorkar hrawn mek hi a tal kual vel a ni ber awm e. Kum 2022 – 23 central budget in Mizoram tana cheng vaibelchhia 600 lai mai min rawn pekte pawh hi (Aizawl By Pass Road atan cheng vaibelchhe 500 leh Bamboo Link Road atan cheng vaibelchhia 100) SEDP sum sem tur lamah a chang mai ang tih pawh thil awl zate a ni thei bawk.

Tlangkawmna : Sum hi a tlem a nih pawhin a ṭulna leh ṭangkaiah chauh hman a nih chuan a daihzai hma em em a, sorkar sum a nih tak avang leh keima mimal thil a nih loh avanga lo sa pa tal chiam chiam mai te, sorkar tak chuan puk/bat theih a lawm tih avanga sum sem leh ringawt maite hi a hlauhawm hle a ni’ tih mipuite hian hre thar leh ang u. A chunga kan tarlan tak ang khian tun dinhmuna Mizoram sum leh pai dinhmun ṭhat lohzia leh a enkawl dan kawnga sorkar pachhiat vezia kan hre thei awm e. Hetiang renga Mizoram hi a kal a nih chuan kan hmabak hi a eng viau lo hle, dan phal loha sumdawng hausate rorelna hmunpuiah Mizoram hi kan sorkar hrawn mek hian a siam lo vang tih pawh sawi lawk harsa tak a ni. Mizoram sorkar sum hi mipuite thawh chhuah, mipuite tan a ni tih hria ila, a hmanna leh a chinchang hre ve zel turin mipuite i harh thar zel ang u.

- Lalmuanpuia Zawngte