Written by
C. Dorema
Khasi Veng, 4/30 Kulikawn, Aizawl-796005

AIZAWL KHUA LEH TUI LAM CHANCHIN:

Mizoramah vailen hlima lo lutte leh a hnua lo lutte khan inbenbelna leh khaw dinna hmun atan remchang leh ṭha tur awm, 1891-1892 vela an han thlithlai khan tuna Aizawl hi thlangin an buatsaih ta a. Aijal (Aijal Fort) tih hming an vuah a. Vawiin hi a kum 132-na champha a lo ni ta. Nimahsela, tunah erawh chuan Aizawl tia thlakin sawrkar pawhin Aizawl tih hming hi hman vek a lo ni ta a. He Aizawl khawpuia mi cheng ṭhin te kha veng hrang nei pawhin an awm vak lo a ni ang. Aijal kulh an tih pawhin a huam chin chu tuna Babutlang, Dawrpui leh High School tlang vel hi ni maiin an sawi ṭhin a.

Zawi zawiin mi cheng an lo pung vein an lo tam ve hret hret a, sipai hmun pawh tuna AR Ground awmna velah hian an zauh phei ve a, a hnuah Bawrhsap in (tuna Raj Bhawan lo ni ta) leh Tuikhuahte sain an buatsaih a. sawrkar bela an mi chhawrte awmna atan Rahsi Venghlui, Rahsi Veng, leh Khasi Veng te hi lo awm belhin, Missionary-ho lo chhuaha an inbenbel nan Mission Veng hi buatsaih a ni a, helaia awm Chhinga leh a hote chu tuna Tlangnuamah hian an awm chho a ni a. Mizovin Manding Sap Putara an tih Col.G.H.Loch-a kha kum 1891 emaw aṭang khan Gurkha Rifl es hotupa atan rawn dah a ni a. A ni khan Aizawl khaw tih changtlun hna pui ber, tuna AR Ground (Lammual) kan tih laih hnate thawkin vawiin thlenga kan hmuh theih Quarters-guard te hi rawn sain, khawpui chei hna ropui tak mai a rawn thawk a ni.

Tuikhuahtlang tuikhuah pawh hi ruahtui dawh khawla ṭhal chhunga mi pawimawhhote tui hman tur khawlna atan laiha buatsaih a niin, Khasi lungchher thiamte hmangin a tuikhuah bang velte hi lung rema siamin kum 1900 khan peih fel a ni. He tuikhuah siam tura laih leh lung rem tur laknaah hian Mizoram khaw hrang hrang aṭangin kuli (labour) lain an chhawr a, chungho chu tuna Lammual leh Saron Veng inrina lai velah hian labour camp lian tak dah a niin, a hnu lamahte phei chuan zawlbukte pawh an sa zui ta a ni awm e.

Tin, he tuikhuah hi a lo ṭhain a lo ṭangkai hle mai a, kum 100 chuang hnu daihah vawiin ni thleng pawh hian Aizawl khawpui tuilak dahkhawlna tuikhuah pui ber atana la hman ṭangkai theih a lo ni zui ta a ni. He tuikhuah zau zawng hi feet 113 leh inches 3 in bial, feet 15-a thuk a niin,
tui gallon 12,00,000 zet a dawng a; a velin ruahtui dawnthleng atan rangva feet 100 vel laia zauvin dawh kual vek a ni bawk. Chuta ruahtui an dawh khawl chu Bawrhsap, milian leh mi pawimawh zualte’n ṭhalah an hman theih turin pipe supply system pawh siam a ni bawk. Khatih lai khan Mizote kha di in maia khawsa kan ni a, in chungah rangva kan la hmang ngai lo va, chuvang chuan hei hi ei leh in atana ruahtui hman
kan zir ṭanna pawh ni ngeiin a lang.

Bawrhsap pisa leh chenna (bungalow) vela pangpar leh phul, thlai leh ran chawmnan, tuna Mizoram Secretariat Annexe (Block-A) chhim lam ber hmunah te, Tennis Court awmna hmun leh Excise Department building thlangah hian tuikhuah lian tak tak pathum laih a ni a. Hetih lai hian tuna Raj Bhavan hi Bawrhsap chenna in (Bangla) a ni ṭhin a, tuikhuah chhak ber chu Bawrhsap hung chhungah awmin heta tui hi chu bawrhsap huan velah hman bik a ni ṭhin awm e. Varak cheng pawh hmuh tur an awm deuh reng ṭhin avangin varak tuikhuah ti pawha sawi ṭhin a ni. Tuikhuah laita, tuna tennis court hmuna mi chu a thûk ve lo deuh a, a tui pawh a thianghlim lo deuh.

He tuikhuah pahnih inkarah hian in ṭha tak mai, a bang pawh Khasi lungchher thiamte chher lung nalh taka rem thlap mai a awm ṭhin a, chu chu “Reid House” an ti a, Mizo chuan “Pawnpuite In” tiin kan sawi ṭhin. Tunhma khan bawrhsap hovin Pawnpui siama phai lama hralh chhuah
hial ṭhin a ni a, chutiang buaipuina hmun a nih avanga Pawnpuite in tih hming pu ta niin a lang. A hnu zelah kha chuan District Council Offi ce atan hman zui a ni ta a ni. Nimahsela, ram buai aṭang khan enkawl ṭhat loh a nih avangin ṭhiah a lo ni ta a, in mawi leh ṭha tak kha a ni a, a uiawm hle.

Tuikhuah thlang ber erawh kha chu a thûkin hna a nei ṭha ber a, a tui pawh a fim ṭha a, hei hi tuna Excise & Narcotic Department building hnuai Pu Bialzauva building awmna lai vela awm hi a ni a. Heng tuikhuah 3 te zingah hian he tuikhuah hi Aizawl ṭhalai leh naupang chenna ber leh hriat lar ber a ni a, Bawrhsap Tuikhuah tia hriat lar ber ṭhin a ni. Tin, hetah hian vai (hindu)-ho pawhin durga puja apianga an pathian lem an paihna ṭhin a ni. Khatih hun lai khan kan khawsak a la hniamin kan chet dan pawh kha a la chuti vak lo a ni ang, vai puja apiang hian Lammual hmar lama durga puja an lawmna pui ber leh, lawi lu an tanna hmunahte khan Mizo naupang hi a entu zingah telin a kil hnai hnaiah kan ṭang ṭhin.

Tin, an pathian ban 10 nei lim vel hi Babutlang, leh Lammual sirah te an siam ṭhin a, chu'ngte chu keini Mission Venga khawsate pawhin an siam tirh aṭangin kan hun remchang apiangah kan en ṭhin a, puja zawh dawna bawrhsap tuikhuaha paih tura kawng zawhte kha Mizo naupang tam takin kan zui ve a, tuikhuaha an paih pawhin an nem pil hma hmain an pathian lem lak tumin Mizo ṭhalai leh naupang an zuang thla sup sup ṭhin. Tuia pil tawh hnute kha la chhuak lehin vai pathian ban 10 nei lu leh sakei lem lu lo la chhuak leh tute kha kan ngaisangin an intithei phian ṭhin nia!

He tuikhuah thlang lehah hian Charnambar (palina) an ti a, hei hi chu tuikhuah ni lovin lung lakna (quarry) a ni thung. Hei hi hun rei tak chhung chu Aizawla quarry awmchhun leh lung lakna hmunpui ber a ni ṭhin. A lung pawh a ṭhain heta lung hi Aizawl khaw dinnaah hian an hmang ṭangkai em em a ni. Heng tuikhuah tui hi ei leh in atan erawh chuan an hmang lo niin a hriat. Kha'ng hun lai khan Mizo chhungkuate khan ei rawngbawlna leh thil dangah tuikhur tui kha an ring mai niin a lang. Veng tinin tuikhur kan nei ṭheuh ṭhin bawk. Krismas leh Kumthar atan ‘Tlang Tuichawi’ kan ti a, a hma deuhin ruai leh thingpui buatsaih velnan nula-tlangvalin zan awl remchangah tui kan chawi khawl ṭhin a, veng inhnaih leh tuikhur inṭawm ṭhenkhatah chuan tlang tuichawi hun insiam rem loh chuan inhmuh thiam lohna thleng thei hial a ni ṭhin.

Ṭhalah hian tuikhur tui hi a kang deuh ṭhin a, tui chawi tur chuan zing khawvar hmaa tui chawia kalte leh zana tui kang zan rei tak tak thlenga nghahte a ṭul ṭhin. Veng hlunho zingah chuan Aizawla Veng awm hmasa ber pawl  angphunga Veng (Missonary Pu Buanga leh Sap Upa te
pawh an chenna ṭhin,  ingpui huan an tih ṭhin tuna Mac Donald Hill lo ni ta) leh Dawrpuite hi tuikhur nei ṭha lo veng an ni a,  eihai lui leh Sakawrpu lui tuite hi ṭhalah chuan an chawi ṭhin.

Tin, kum 1954-1955 chhovah khan ruahtui dawhna tur bawk atan Laipuitlang chhipah sawrkarin tuikhuah pahnih a siam leh a. Heng tuikhuah siam hna hi khatih lai hunah kha chuan contract hna lian ber a tling hial awm e. Chhim lam zawka a lian zawk kha Pu Chawnga (L), Pu Lalhmingthanga (L), Pianghleia High School Headmaster pension pa, Dawrpui siam a ni a; a hmar lam zawk kha Pu Hrama (L), Dr.Selbuanga (L), Dr. Vanlalsiama leh Dr.Rothangliana te pa, Kulikawn siam a ni thung. Heng hi ruahtui dah khawlna atana siam a ni nain a taka hman ṭangkai zui a ni ta vak lo niin a lang. Nimahsela, a tuikhuah hmar lam zawk hi chu PHE Department hian tui dah khawlnan vawiin thlengin an
la hmang chhunzawm reng a, a chhim lam zawk leh a lian zawk pawh hi tunah hian Aizawl Greater Water Supply: Phase-II hnuaiah hian R.C.C. tuizem lian pakhat hun nan an hmang zui ta a ni.

Zawi zawiin Aizawlah mi cheng kan lo pungin khawsak a lo changkang ve hret hret a, tichuan kan tui mamawh pawh a lo tam tial tialin tuikhuah leh tuikhur tui ringawt chu kan lo khamkhawp ta lo va. Chanmari tlak lam (Chaltlang kham hnuai)-a kawr tui hna ṭha zet awm chu Aizawl pa neinung leh ṭhahnemngaiten mipui mamawhna phuhru turin 1961 kum ṭantirh aṭang khan Aijal Water Supply Company tia vuah,
Mizorama company hriat lar hmasak ber pakhat chu an lo din ta a.

Heta a puipa leh buaipuitu hriat lar deuhte chu Pu Chhawnzinga, Zarkawt, Pu Sangliana, Headmaster, MacDonald Hill, Pu Rosiama, Zarkawt, Pu Zangena, Zarkawt, Pu Zalianchhunga, Zarkawt, Pu D. ianga, Mission Veng leh Pu Lalzuia, Chanmari te an ni a, (mi dang hriat hmaih pawh kan nei maithei e). Chanmari tlak lama lui chu khuapin motor-a chawiin Aizawl veng hrang hrangah hralh chhuah theihin an siam ta a. A hmingah ‘Company Tuikhuah’ tihte leh ‘Chhawnzinga Tuikhuah’ titea sawi ṭhin a ni.

Hun a lo kal zel a, ram buai karah Aizawl khawpui tui mamawhna nasain a lian zel mai si a, sawrkar lam tan a luhaithlak hle a ni ang, tui lakna tur hna kalpui lai mek awm chungin 1969 kum khan helaia Company tuikhuah leh avel ram hi, hnawhsarum takin sawrkar (tuna PHE Department lo ni ta) hian leiin Aizawl khawpui tui mamawha sem chhuah theihna turin leh, Laipuitlang tuikhuahah electric motor pump khawl
pathum (3) hmanga inlalawna pump chhoh turin ruahmanna a siam a. Hei hi Aijal Emergency Water Supply Scheme tih hming vuahin electric motor pump stage thum (3) bun a ni a.


Amaherawhchu, khatih hunlai khan electric supply a la ṭha tawk lo nen, a enkawltute pawh thiam tawk an awm loh avangte pawh a ni ang; khawl pathuma inhlang kai chho tur a ni bawk si a, Laipuitlang tuikhuah aṭanga sem chhuah khawp tui dah khawl kha a harsain a tira beisei angin a hlawhtling ta vak lo niin a lang. Chutih rualin ram buai lai aṭang leh hnu zelah khan thingtlang aṭangin mi tam tak an lo pem lut a, Aizawlah mipui kan pung chak em em ta mai a, chuvangin mipui mamawh phuhru tur tui sem tur a awm hleithei ta lo a ni ber mai.

Tin, a hmaa sawi ang khian hetih lai hian 1964 aṭangin Aizawl Water Supply Scheme siam hna thawh lai kha 1966 ram buai khan a rawn nangin chhunzawm mai theih lohvin kum 5 emaw lai chu a khaihlak ta a, engtin tin emaw February,1972 khan tihpuitlin a ni ta hram a. Nimahsela, kha hmalakna kha 360 HP diesel pump khawl chhawng 7 laia inhlan chhawng tura siam a ni a, khatih lai khan diesel a harsa nen, a thawktu mechanic thiam tak awm lo bawk nen hmun khata a chhiat chuan a vaiin a thawk thei lo a ni zel bawk si a, Aizawl mipui a let deuhthawin kan lo pung tawh bawk nen, Aizawl khawpuiin kan tui mamawhah kan hnemhnan phah vak lo a ni ber mai.

Hemi dawtah hian Aizawl Water Supply Augmentation scheme ruahman leh a ni a, a lungphum pawh 1980 khan India President Pu Sanjeeva Reddy kha tuna Speaker Bangalow, Tuikhuahtlang bulah hian phumtir a ni a, mahse hei pawh hi a ṭha tawk lova hriatna avangin tuna kan la hman mek Greater Aizawl Water Supply Scheme hian a rawn luahlan ta a, 1988- ah zawh a niin tun thlengin kan la ring chho ta a ni.

- C. Dorema,Khasi Veng, 4/30 Kulikawn, Aizawl-796005