BAWH FUH POLITICS
Mizo te hian Politics kan hmelhriatna hi a rei ve tawh hle a, Assam state hnuaia District Council kan nihlai ata tawh politics luhchilh nasa hnam chu kan ni ve ngéiin a rinawm. Politics hi enge a nih a, enge kan nunah nghawng a neih dan tih pawh kan ngaihtuah nasa ve hle
ṭhin ang. Kan mi hmasate pawhin ram leh hnam tana thil ṭha ngaihtuahin hun an lo hmangral tawh ṭhin.
Kan nun pumpui nghawngtu politics: Politics hi ngaihtuah chian a ngai a, kan hringnun kal zel tur nghawng theitu a nih vangin ngaihtuah chian pawh a ngai hle. Burma ram hruaitu General Aung-san, Aung-san-Suki-i pa kha khan, “Politics ngaihtuah lo chuan amah a inngaihtuah lo a ni” a lo ti tawh a, chuvangin ram inrelbawl dan a ṭhat a, hruaitu ṭha ten ram ro an rèl chuan ramin hma a sawn a, a michèng ten hlim takin an damchhung hun an hmang liam ṭhin. Amaherawhchu, hruaitu inhaivur ṭhinna ram apiang an vanduai a, a michengte’n rethei takin an hringnun an vuiliam ṭhin. Politics hian kan hringnun hi a thunun vek a ni.
Kan rama politics kan ngaihven dan pawh hi ngaihtuah chian a ngai khawp mai. Politics hi a khelhin kan khèl a, eizawnna atan kan hmang a ni ber mai. Bawh fuh kan tum a, a tling tura rin lamah kan thle kawi dual dual a. Chutah kan thlantlinte an han lal ta chèng a, an rorel dan kalphungah te, an khawsakzia-ah kan lungawi lo a, ṭawngkam chhe tinréngin kan dîriam leh ṭhin.
Contract leh therhlo beiseina: Politics hi contract te, sorkar hnaa hamṭhatna therhlo tè tè beisei hian mi ṭhahnem zawk hi chuan kan luhchilh ṭhin tih hi zêp rual a awm lo. Ram leh hnam tan ni lova mahni sahmîm hraipuar kan thlakhlelh vang zawk em ni tun thlenga kan ram dinhmun hian hma a sawn theih loh a, kutdawh hnam mai kan la nih tih hi ngaihtuah tham tak chu a ni.
Eizawnna leh hamṭhatna therhlo ît rêng rênga politics kan luhchilh vang hian policy leh manifesto ṭhat leh ṭhat loh lam kan ngaihtuah tawh lo a, political party te an thutiamah an ding nghet em tih lam kan ngaihtuah tawh hek lo. Kum 5, term khat sorkarna chelh chhunga contract vawi hnih khat thawh te hi kan thlahlel em ni le? Contract lian zawng zawng hi tun dinhmunah chuan Construction company lian he’ng, NECS, Mizoram Technocraft Co., Sunshine Overseas, Tantia Construction, etc., ten an thawk tawh a, a tènau tak tak ho hi party workers ho te hian inthawh ṭawmin an insem ve den den ṭhin a ni.
Congress term hmasaa véng pakhat workers ho kha an ministry tlak hnu khan an bet leh tlawk tlawk a, chutiang chiah chuan MNF workers te pawh an tlak hnu khan an chawthleng leihbuak sak ang maiin an dinhmun a hniam nghal rawk rawk hlawm bawk. Hetiang mai mai hian kum 40 chuang lai kan lo kal tawh a, party-a nihna nei ve lo, sorkar hna pawh thawk ve lo mipui nawlpui chuan eizawnna atan hlawk lo ber mai thingtlang loneih kan la bansan thei lo a, chutah kan thlai thar te hralhna a awm lo leh zel a, ei khawp tur pawh kan thar chhuak zo lo chu a nia. Dawvân kan kái reng mai zawng a nih hi.
Eizawnna hlawk politics: Kan ram hruaitute hausakna percentage pun dan aṭang te hian Politics hi eizawnna atan kan hmang tih a chiang a, an lal chhung reilo tèa inhâivûr tum ṭhah an ni tih hi zêp rual a awm lo e. Kan minister te, MLA te hian mipui tan hna thawk tura thlan an ni tih hi an in hrethiam tawh lo a, inhaivûrna hmanruaa hman an tum tlat zawk vang hian ram leh hnam tan ni lovin an chhungkaw tan hna an thawk ṭhin zawk ni berin a lang!
Kan CM nihna chelh rei ber chuan, “Manifesto chu kan inziah ṭhat siak mai mai a ni” a ti awlsam thèn mai a! Heta lang chiang ta ber chu kan political party, lalna lo chang tawhtute hian Zoram mipui hi min lo va bum nasa in min lo va zah lo ve tih hi ngaihtuahna ah a lo lût nghal a. Duhthálin Zoram mipuite hi min lo raphrual a lo ni e. Mipui pawh hian thiam lohna chen kan nei. Party policy leh manifesto zirchiang lo leh chîk zawka kan ngaihtuah peih loh vang hian kan politician te hian duhtawkin lal an hrawt a, dan an palzam a, kan dikna chanvo thlengin min rahbehsak tih hi kan chhut thiam ṭhin lo a ni.
State kan nih hnu pawh hian han chhût ila, kan ram hian thlai leh thildang thawnchhuah kan nei lo a, chutih laiin thingtlang lama kuthnathawktu te'n an tharchhuah ṭawihral, sulrûl leh tuiek ten an eichhe lai beidawnna mittui nen an thlir mék a ni si a. Ram hmangaihtute hausakna a pun thûr thûrna ram, an hmangaih mipuite an retheih tlawk tlawkna ram a ni thung si a! A tharchhuak tam apiang beidawnna ramah hian kut hnathawh hlawk lohzia hre chiangtu ṭhalai rualte hi kuthnathawh uar tura fuih chi pawh an ni lo a, an nu leh pa kuthnathawktute beidawnna mittui luang hmutute an ni.
Hmasawnna hi a rualkhái lo takzet a, a zuan in a zuang kan tih lai hian mi rethei, kut hnathawktute beidawngin kan la ṭhut tlawk tlawk si. Tihian inthlan dawnah kan rilṭamna denchhenin sum leh therhlo hmangin an duh hawi zawng zawngin min hnûk kual leh ang a, chhungkaw pa ngêi pawhin duhthang turin huaisenna kan nei thei tawh lo ang a, kan zalenna rahbeh kan nihna hrethiam turin kan harh chhuak zo chuang hek lo ang.
Bawh fuh aiah retheihna: Kum 40 lai mai bawh fuh tuma thlekawi ṭhin Zoram mipuite hi tun hi kan dinhmun chu a ni mék e. Kan lungawi lohna te hi auchhuah pui dum dum mah ila, kan chhia leh ṭha hriatna kan hman thiam loh vang te, thil chîk peih lo leh chhui zui peih mi kan nih loh vang hian kan rilru puthmang hre chiangtute hian sal tlukah pawh min ngai tawh lo. Hetiang ram hi politician pamham leh âwkhrawlte vanram thlafual a ni. Kan rilṭamna leh retheihna hre rengin kan hmui hi therhlo hmanga hupbeh dan hi an hre hnehsawh tawh si a, chuvangin he kan ramah ngei hian rethei tlawk tlawkin hun kan hmang liam mék a. Ramdang inrelbawl dan ṭhatzia te, awhawmzia te hahîpa sawiin duhthusam rèng rèngin rethei takin kan damlai ni kan vûi liam ṭhin a nih hi.
Principal mumal nei lovin luangthli chhèmnghin ang maiin kan thlekual a, a tling tura kan rin lamah kan phar kual a, mahni chhia leh ṭha pawh hmang ngam lovin therhlo kan beisei luatah kan hnawl hnu party-ah kan lut kual leh ṭhin. Bawh fuh kan tum luatah kan zahawmna chu pawnchhe hnangkhái tlukah pawh kan chan zo tawh lo va, an rorel dan leh kalphung kan hriat chian êm êm pawh hnawl ngam lo khawpa hnam dawihzep kan ni. Politics-ah ṭhian hlun leh hmelhma hlun an awm lo kan tih hi principle nghet kan neih lohzia tarlangtu a ni. Party leader kan zui te, an sulhnu pawr leh hmingchhiatna tinréng haider lui duh khawpa khaw êng hmu zo tawh lo, sum hmanga sal ang maia phuarbeh theih mihring kan nihna pawh hrethiam zo tawh lo kan ni nuk hlawm ang.
Hamṭhatna kan dawn te hi kan thlantui far leh taimakna rah a nih loh chuan malsawmna nge anchhia tih kan thliarhran thiam a ngai. Holam taka lakluh luanralna hohzia te, eirûk nghawng rapthlakzia a taka hmutu hnam kan ni. Taimâkna, rinawmna, dikna, tawrhchhelna nena chhungkua leh ram tundin tum hnam kan nih loh chuan he ram hian chak takin boralna ruam a pan zel zawk ang. Chuvangin, bawh fuh politics hi bansan ila, kan chhia leh ṭha hriatna fîm tak nen kan duhthlanna thianghlim hmangin Zoram siam ṭha tur hian ke i pên tawh ang u hmiang.
- Lalnunmawia Pachuau