Thlasik khual ṭhate i duat ang u...
Kum tinin sik leh sa a inthlak ang zela pem kual chi sava an awm a, chungte chu ‘Migratory Bird’ an vuah. Khawvelah hian an damkhawchhuah theihna turin an tana sik leh sa dik tak awmna hmun chu hun inher dan ang zelin an pan ṭhin. Zin kawng thui tak takte zawhin an pem kual ve fo ṭhin.
Heng pem kual chi savate hi ecological balance-ah pawh dinhmun pawimawh tak luah vetute an nih avangin khawvel pawhin a ngai pawimawh a, an pualin ‘International Migratory Bird Day’ pawh siam a ni. A day hman hun erawh a khawmualpui a zirin a inang lo hret hret.
Pem ṭhin sava zinga lar tak pakhat chu Sialsir (Amur falcon) hi a ni. Thlasik dawn October thla chawhnu lamah hian Asia khawmualpui chhak lam Mongolia aṭangin South Africa lamah an pem ṭhin. An pemna kawngah hian North East State te an rawn paltlang ṭhin a, a bupui tak tak hi Nagaland-ah an chawl lailawk ṭhin a, Mizoramah pawh a rual eng emaw zat chu an chawl ve bawk ṭhin.
Kum 2012 hmalam kha chuan Naga ho hian namen lo takin an lo suat ṭhin a, mahse an sawrkar leh Nagaland Wildlife & Biodiversity Conservation Trust (NWBCT) te chuan a humhalhna kawngah theihtawp an han chhuah a, an hlawhtling tak zet. Tunah chuan khawvel pawhin ‘Friends of the Amur falcon’ tia hriat lar khawp an lo ni ta.
‘Friends of the Amur falcon’ campaign an kick-off ṭan laia an Chief Minister Neiphiu Rio hi a fakawm khawp mai. A thusawinaah chuan, “Kan sawrkar hian Amur falcon laka nunrawng taka kan lo chetna zawng zawng hi kan ti tawp tur a ni a. Chu chu kan tihtur (duty) a ni. Naga nunphungah mikhualte laka ṭhat kan chhuahna ṭhin nun mawi leh zahawm tak kha heng kan khual duhawmte lakah hian kan lantir tur a ni,” (It is our duty to protect the Amur Falcons and, in true Naga tradition of hospitality, treat them as honoured and esteemed guests) tiin a sawi hial a ni. Chief Minister hova ngawrh taka ke pen an ni bawk a, an hlawhtlinna pawh hmuh theihin a lang nghal a ni.
Mizoram pawh hian a hun a zira sava khual hi kan nei ve nual a, thlasika min rawn chamchilh chi (Winter visitor) hi kan ngah ber. Heng kan mikhualte laka ṭhat lo chhuah hi kan zir tur pawimawh tak pakhat a ni. Thlasik a lo thlen hian hun danga kan hmuh ngai loh sava chi hrang hrangte Zoramah thlasik hun hmang turin an lo haw khawm ve ṭhin a. A langsar deuhte chu Lailen, Ter, Thlekthlek, Vachalde, Common buzzard (Mu), Vapawl, Chip, Tiau, etc. te an ni awm e. Tukkhumvilik pawh hi kan rama cheng kumhlun an ni na-in a rual tak tak chu thlasikah tho hian an lo haw khawm niin a lang. Heng lo pawh hi hetia han sawi mai theih loh an awm nual mai.
Thlasik hmang tura lo haw khawm an tam avang leh kan rama awmsa pawh an inthlahpun leh hmaa an tam vanglai tak a nih avangin sava veh chingte chuan hun ṭha berah an ngai a, boruak a lo nuamin sava ngei pawh an ngam a, an thau ṭhat lai tak a ni bawk a, suat an hlawh vanglai tak a ni ṭhin. Heng sava pem chi lo haw khawmte tan hian Zoram hi thlanmual zau a nihna chen a awm a, an lu an hloh nasa ṭhin a ni.
Hetianga nunrawng taka kan chetna hi bansan tawh ila, mikhualte laka ṭhat chhuah ṭhin hnam leh nunmawi tak kan nihna kha heng kan thlasik khualthate lakah pawh hian lan tir ve thei ila a duhawm tak zet a ni. Thlasik hun chhung rei lo te an rawn cham chhung hian an tan Zoram hi thlanmual ni lul lo se, thlamuang takin hun hmang se la, dam takin chhuahsan leh hram teh se.
Nagaland Chief Minister-in Amur falcon te laka a thusawi hian ka thinlung a khawih tak zet ṭhin. Keini ai pawha hnam mawl la tam zawk mahna ramah pawh hlawhtling taka an kalpui theih chuan keini Mizote phei chuan kan thei lutuk ang tih a rinawm. Kan duhna lamah chuan hnam ṭha leh fel, thuawih leh inlungrual tak hnam kan ni. Kan tum phawt chuan hnam dangte tan pawha entawntlak khawpin kan hlawhtling leh thei ngei ngei ang.
Tunah chuan sava humhalh (Birds Conservation) lamah pawh hian hma kan sawn khawp mai. Silai aia thlalakna (camera) hmanga ke penna pawh a langsar chho ve ta a, social media lamah pawh kan ram sava ngei, Mizo photographer te lak ngei ni si kan hmu thei ta ṭhin te hi a lawmawm tak zet. Savate hi mihringte hmuh theiha rawn inlar hnaivai ber leh nun tihlimtu pawimawh tak an ni a, kan ram timawitu leh tinuamtu an nih avangin an chungah ngilneihna, ṭhatna leh zahngaihna i lantir fo ṭhin ang u.
- K. Lalmuansanga (Zotei Pa), ASEP