Augustine of Hippo
Augustine-a hi kum zabi palina leh pangana hunlaia Kristian Philosopher a ni a. Sawrkar tluchhe mek, Rom lalram hmar lam Hippo khuaa awm a ni. Kum 35 chhung lai mai bishop hna thawkin a hun a hmang a. A awmna khaw chhung leh a chhehvela mi, zirna mumal dawng lo leh mi rethei tam takte ṭanpuitu, fuihtu leh kaihruaitu a ni.
A hun hnuhnung lamah khan german rawngkai, Vandals ho chuan Augustine-a awmna khua, Hippo chu an run thuta, a khaw pum chu an hal fai deuh vek mai a. Chutih rualin Augustine-a Biak In (Cathedral) leh a library erawh an kut hmawr pawhin an khawih eih lo; a chhan chu he philosopher hnathawh leh a hlawhtlinnate hi an zah em vang a ni.
Kristian ni lo te tan pawh pawimawhna leh hlutna thuk tak a nei a; Rom ram chhunga mihringte nun dan leh khawtlang inkaihhruaidan awmze nei leh thiam taka a sawisel vang hi a ni tiin an sawi ṭhin. Tin, Rom hi tunlai khawvela khawthlang lam ho, a bikin America nen an nunphung leh an nundan a inang hle.
Rom ho nunah hian thil pahnihah bet tlat a awm a: Pakhat chu lei thil/ khawvel thila hlimna (earthly happiness) hi a ni. An vai mai hian he khawvel thila hlimaah hian beiseina an nghat lian em em a. Pont du Gard leh Colosseum satu-te hian thiamna leh finna (technlogy) hi an ngaisangin an ring em em ṭhin. Mihring thiltihtheihna, leilung leh a chhunga thil nung tinrengte thunun theitu nihna te hian hlimna leh lungawina kim a pe thei niin an ngai bawk. Ziaktu lar leh hmingthang tak tak, Cicero-a leh Plutarch-a te hian inchhuanna, ropui duhna leh hma lam hun lo kal turah inrintawkna an nei lian hle ṭhin.
Tunlaia Self Help kan tih ang chi hi Rom ho hian an lo kalpui nasa a. An mi leh sate an hlawhtlin theihna’n leh ṭangkaina an neih theihna’n an zirtir a, nasa takin kawng inkawhhmuhin an inhrual ṭhin a ni. An mitah chuan mihringte hi famkimna chang thei (perfect being) an ni.
Pahnihnaah chuan khawtlang inkaihhruaina dik (just social order) nei niin an inngai. Hun rei tak chhung chu Rom ho hian an khawtlang hi dikna (Justitia)-in a luanchhuah niin an ngai a. Mi tumruh leh mithiamte chuan dinhmun sang ber an thleng thei a. An sipaite chu chawimawi phu khawpin an nungin an hria a, an ring em em ṭhin.
An pawisa siam thiamna leh theihna te hi pawn lam mai bakah chhungrila dikna leh thiamna lantirna niin an ngai. Chuvang chuan an hausaknate leh an thil neih ṭhatte hi an leklam nasa thei hle a, mi hausa leh mi neinung, mi langsar leh milarte chu zah phu vekah an ngai mai ṭhin.
He ngaihdan pahnih hi Augustine-a chuan a hnawl pumhlum tawp mai a. A lehkhabu hmingthang tak mai, “The City of God” tihah chuan a pahnih hian a ṭhet sawm a, a endik a. Mihringte hian famkimna kan chang thei a, khawtlang inrelbawlna hi a dikin a felfai a ni, tih Rom ho thurin hi sual bul, 'original sin' tih aṭangin a sawifiah a ni.
Emperor Constantine-a Kristiana a inleh hnu khan philosopher pakhat, Eusebius-a chuan khawvela thil tihtheihna leh thuneihna (earthly power) hi Pathianin Kristianna sakhua khawvela a tundinna hmanrua a ni tiin a lo zirtir a. Chuti a nih chuan Rom ram chhunga thil tihtheihna leh thuneihna reng reng chu Pathian malsawmna vek a ni a, Pathian mit hmuha dikna hmanrua a ni.
He ngaihdan dik lo leh zirtirna piangsual hi Augustine-a chuan a hnial fithla ṭhak a. Rom ram chhungah a ni emaw, khawvel pumpuiah pawh hian dikna famkim a awm thei lo, a ti a ni. Pathian chuan mi ṭha te hi hausakna leh thil tihtheihna a pe duak duak lo va, chutiang mi ni ve lo te pawh chu a hnawl vek hek lo. Hausakna, thil tihtheihna leh thuneihnate hi Pathianin a lalram dinna hmanrua atana a hman chuan, hetiang nei ve lo leh chang ve lote chu a hnawl dawn tihna a ni a, Augustine-a chuan Eusebius-a zirtirna hi dik theiin a ngai lo a ni.
Augustine-a chuan khawpui chi hnih a sawi a, pakhat zawk chu mihringte khawpui (city of men), pakhat erawh Pathian khawpui (city of God). A hnuhnung zawk hi hun lo kal tura mi a ni a, vanram nuam tak, thil tha leh dikna famkimin thu a neihna hmun a ni. Chu hmunah chuan thil tihtheihna chu diknain a luahlan anga, ṭhatna leh hlimna dikin ro a rel ang.
Chutiang khawpui chu mihringte tan din ve theih rual a ni lo va, din ve pawh an tum tur a ni hek lo. Mihring khawpui (city of men)-a cheng tura duan an ni a, chu hmun chu dik lohnain a luanchhuah ram, pawisa-in dikna leh ṭhatna a luahlan theih lohna hmun a ni. Augustine-a zirtirnaah chuan, dikna hian he khawvelah hian hmun a chang tak tak lo.
“Heng zawng zawng hi thil hlauhawm leh nunrawnna laka inralrinna dar an ni a. Mihring nun hi a famkim thei tih rinna te phei chu mihring khawpui (city of men)-a sualna min hmuhfiahtirtu a ni zawk,” tiin Augustine-a khan a sawi thin a ni.
- Lalrinpuia Pachuau