Kum 2022-2023 budget ka hmuh dan
February 24, 2022 khan Assembly Budget session-ah Finance changtu chief minister Pu Zoramthanga'n kum 2022-2023 atana Mizoram budget tur cheng vaibelchhe 14,008.15 a pharh. Budget thar hi kum 2021-22 budget cheng vbc. 11,148.89 aiin vbc. 2859.26-in a tam zawk a, a punna chu 25.65% a ni.
Mizoram ang state thawh chhuah nei tlem tak tan chuan budget ropui tak neih a harsa ngeiin a rinawm. Chutihrual chuan kan sum neih ang angte ṭha taka enkawl a, mipui phur rit siam lutuk si loa sum hai luhna kawng kan zawn zel chuan budget duhawm zawk leh mipuite hnen thleng phak tak tak zawk kan nei theiin a rinawm.
Mizo mipui nawlpui hian budget hi kan ngaihtuah vak loin a hriat a, a chhan chu budget pharh a nih hian direct taka min nghawngtu a awm ngai loh vang a nihna chen a awmin a rinawm. Chutihrual erawh chuan kum 1 chhung atana Mizoramin pawisa kan neih tura ruahman leh a hman dan tura ruahmante hian eng kawng emaw tal chuan min nghawng lo thei lo a, ngaihven deuh deuh ila a duhawm hle.
Kan tum ve tur percentage a tlahniam
Ṭum dang ang bawkin kum 2022-2023 budget-ah hian kan state-in kan tum ve tur a tlem leh hle. Sorkar laipuiah thui tak kan innghat a, an beisei ang pawisa an hmuh loh phei chuan Mizoramin kan sum dawn tura kan ngaih kan hmu tling lo leh thei a ni. Thawh chhuah kan neih tlem miau avangin sorkar laipuiah kan innghat lo thei lo.
Chutihrualin, central sorkarin sum min pek tur tam takah hian kan thawh ve eng emaw zat a awm ve tho a ni. Hmasawnna hnathawhna atana kan hman theih ber leh sum kan hmuhna hlawm lian ber Share of Central Taxes hi sorkar laipuiin chhiah a hmuh tlingkhawm a ni. Heta ṭang hian state-te hnena a sem ve leh chhawng ṭhin a ni. Hetah hian cheng eng emaw zat chu Mizoram hian a thawhve a, nang leh kei ngei pawhin kan thil lei apiangin kan thawh ve ṭhin.
Kan budget-a kan tum ve tura ruahmante chu sorkar hnathawk leh co-operative society-te'n loan an rulhna Recovery of Loan & Advances aṭangin cheng vaibelchhe 33.61, state-in chhiah aṭanga a hmuh State Own Tax Revenue (SOTR) aṭangin cheng vbc. 801.30 leh chhiah ni lo aṭanga sorkarin sum a hmuh State Own Non Tax Revenue (SONTR) aṭangin vbc. 836.43 a ni.
Kumin hian nikum aiin kan state thawh chhuahve tura ruahman hi a tam zawk a, chutihrual chuan kan budget aṭanga chhuta kan state thawh chhuah ve tur percentage erawh a hniam zawk.
Kum 2021-2022 budget-ah khan kan tum ve tura ruahman hi cheng vbc. 1,599.38 niin, budget aṭanga chhutin 14.35% a ni. Kum 2022-2023-ah chuan kan tum ve tura ruahman chu cheng vaibelchhe 1,671.34 a ni a, chu chu budget aṭanga chhutin 11.93% a ni. Kan tum ve tur percentage hi a hniam ṭhin hle.
Sum kan dap a ngai
Central-ah hian kan innghat lo thei lo a, tu pawh sorkar se a sum hmuhna bulpui ber tur a nih rih lo thei lo. Chutihrual erawh chuan sum kan hmuh dan tur kan dap a ngai.
Sum dap tih hian chhiah tihsan ngawr ngawr hi ka rilruah a awm hauh lo, chutihrual erawh chuan chhiah tihsan loh ngawr ngawr pawh ka thlawp chuang lo. Mizote hi chhiah pe tlem tak hnam kan ni awm e. Ram changkang apiangah mipui nawlpuiin chhiah an pe nasa ṭhin.
Chhiah pek ngawr ngawr hi hlauh tur a ni loin ka hria a, a chhan chu a chhawrtu tur tho kan ni. Mizote hian chhiah pek kan hrehna chhan pakhat nia ka rin chu - sorkar kan rin tawk loh vang leh an hnathawhah kan lungawi loh vang a ni. Tun aia tam chhiah hi pe ila, sorkarin a hman danah lungawi ila chuan chhiah pek hi kan hrehin ka ring hauh lo. Tin, awlsam zawka mipuiin chhiah an pek dan tur kawng dap pawh a ṭul hlein ka hria.
Tin, mipui phur tirit si loa chhiah thar lak dan zawnte hi a hun ṭan viau lo maw? Chumi rual erawh chuan mipuite'n chhiah an pek hreh lohna atan an economy tih ṭhat dan kawng kan dap hmasak erawh a ṭul awm e. Economy ti ṭha tur hian mipuite'n mawhphurhna thui tak kan neih rualin, a pawimawh ber chu sorkarna chelhtute an ni lo thei lo.
Inthlan dawna pawisa sem emaw, party mite vulh emaw, mahni leh chhungkhatte invulh emaw ringawt ngaihtuah lo a, kan sum neih ang angte mipui economy tihmasawn tur zawnga hman a nih chuan economy hmasawnna kawngah kawngro a su ngei ang.
Company lian zawk rawn lut duh turte hi kan ram leh hnam himna ngaihthah hauh chuang si loa kan zawn a hun tawh lo maw? Kan sum thawh chhuah punna atan hian kawng kan zawn a ngai tak meuh meuhin ka hria. Kan sik leh sa nuam tak mil leh mamawh tur company lian pakhat chauh pawh ko lut thei ngat ila chuan keini ang state mihring tlemnaah chuan thui takin kawng ro a su ngeiin ka ring tlat.
Capital Expenditure a sang zawngin
Budget pharh a nih reng renga ka vei em em ṭhin chu sorkar hnathawk hlawh, pension hlawh leh sorkar inrelbawlna (Revenue Expenditure) leh hmasawnna hnathawhna tur (Capital Expenditure) inthlau ṭhin lutuk hi a ni.
Kum 2021-2022 khan budget pumpui vbc. 11,148.89 aṭanga cheng vbc. 9,216.39 (82.67%) chu Revenue Expenditure atana hman tura ruahman a ni a; a bâk cheng vbc. 1,932.50 (17.33%) Capital Expenditure atan ruahman a ni. Kum 2022-2023 ah chuan Capital Expenditure lam percentage a sang ve deuh hlek a, 28.47%% niin, Revenue Expenditure 71.43% ah a tla thung.
Revenue Expenditure a san lutukna budget hi keichuan budget ṭhaah ka pawm thei lo a, sorkar hnathawk budget-ah ka ngai ṭhin. Tun budget-ah budget hmasa aia Capital Expenditure a sang zawnga a awm hi lawmawm ka ti hle a, a sang zawngin kal zel se a duhawm ngawt mai.
Keini ang state tan chuan Revenue Expenditure hi a sang lo thei lo a, Capital Expenditure nen hian 50%-50% chang tur pawhin ka beisei lo. Mahse, kan budget aṭanga kan Revenue Expenditure percentage a sang zawnga a kal chho tial tial mai kha chu a manganthlak hman a ni. Tun ṭum budget-ah erawh Revenue Expenditure a hniam zawngin a kal a, thil lawmawm tak a ni.
Mihring nuai 10 chuang chennaah mi nuai 1 pawh tling loin kan budget 80% chuangte an han chang ṭhin hi chu hmasawnna rualkhai ngaihna a awm lo. Chutih nak a laiin kan sum neih ang angte a thlenna tur dik takah a thleng lo em ni aw tih turin a awm ṭhin bawk si.
Kan sorkar fawng chelh mektu leh la chelh zel turte pawhin Revenue Expenditure hi a san zel lohna atan theihtawp han chhuah zel se a duhawm hle. Capital Expenditure hian budget-ah 35%-40% vel tal chan hun chuan kan budget hi a duhawm lehzual ngei ang. Revenue Expenditure hi a san telh telh chuan kan ramin hmasawnna kawng a zawh muang telh telh ang tih a hlauhawm.
Kan budget-a min ti lawm lotu
Tun ṭum kan budget-a Capital Expenditure sangin min tihlawm rual a, min tilunghnurtu chu ways and means hmanga cheng nuai 1,000 lai mai Reserve Bank of India aṭanga la tura chhût a ni hi a ni. Finance department lamin ka zawhna chhangin min hrilhfiah mah se, min hmin zo lo.
Sum leh pai dinhmun ṭhatna leh ṭhat lai chuan ways and means hian sawi a hlawh vak ngai lo. Eng ang pawhin Finance department lamin sawi mam tum mah se, ways nad means hmanga cheng nuai 1000 puk ngai tura ruahman lawk a ni hian kan sum leh pai dinhmun a hril chiang viauin ka ngai. Inrenchem leh sum enkawl uluk kawngah sorkar hotute ṭan laktir se ka duh hle.
Ways and means hmanga RBI-a sum puk hi ka hriat dan leh ka pawm dan chuan sum dinhmun a ṭha tawh lo viau tihna a ni a, loh theih loh avanga thil tih a ni. Sum dinhmun a ṭhat laiin way and means hman a ngaih ka ring lo.
Revenue Expenditure tihhniam
Ka phak ang tawkin Revenue Expenditure tihhniam dan tur ka ngaihtuahve ṭhin a, kan hriatna leh thiamnate a tlem em avangin thil ropui tak erawh ka ngaihtuah chhuak zo hauh lo.
Mipui lam hian sorkar hnathawkte hi indaih viaua an hriat laiin, sorkar hnathawk lamin indaih lo an inti thung si. Chuvangin, sorkar hian a zirchiangtu committee din se ka ti viau, indaih lo deuh leh indaih deuhte an lo awm thei. Sorkar hnathawk pawng lak belh ngawt loin, zirchianna felfai tak neih phawta hna lak ni ta se Revenue Expenditure hi a hniam phah theiin ka ring.
Tin, office inrelbawlna hi nasa takin sorkar hnathawh tibuai si loin a tihhniam theihin ka ring tlat. Sorkar hotute hian inrenchemna awmze nei tak nen, mahni pawh inhrek huama an kal phawt chuan Revenue Expenditure hi nasa takin a hniam ngeiin ka ring tlat. Domestic travel expenses, rents, supplies & materials, POL, office expenses etc.-te hi 20%-30% in tihniam ila, sorkar hi buai miah loin a kal thei ang tih nghet taka ringtu ka ni.
Tin, privatisation lamte hi kan uar deuh deuh a ṭul tawh awm e. Department ṭhenkhatte hi chu privatised ila sorkarin sum a hum piah lamah mipuiin kan chhawr zawk ngeiin ka ring tlat.
Kum 2019-2020 budget-ah Revenue Expenditure chu 78.59% niin, kum 2020-2021 ah rawn pungin, 84.20% a kai a ni. Kum 2021-2022 ah 84.20% aṭangin 82.67% ah a tla, kuminah chuan 71.43% ah a tla thei a ni.
GSDP ṭhang a lawmawm em?
Sum leh pai ṭhat leh ṭhat loh tehna hrang hranga an hman tlanglawn ber khan Gross State Domestic Product (GSDP) ah Mizoram chuan hma a sawn zel a, kum 2022-2023 chhunga kan GSDP tur chu cheng cheng vbc. 39,458.50 ni tura chhut a ni a, kum kal mek nen tehin 16.76% in a ṭhang tura chhut a ni.
Kan GSDP a san chhoh zel rual hian mipui nawlpuiah hmasawnna a khairual em tih hi thil chhut tel ngai tak a ni awm e. Tute emaw sorkar zarzo thei deuhte leh sorkar hnathawk hlawh pun vang leh lak belh vang vel mai maia kan GSDP hi a sang ringawt a nih chuan a lawmawm kim loh ang. Kan GSDP sang zel ruala hmasawnna a khairual si lo a nih chuan rethei leh hausa inkar a zau telh telh ang a, chu chuan rah ṭha lo a chhuah thil hlauhawm tak a ni.
Kan GSDP-ah hian service sector-in a thawh hlawk thei hle a, hei hian hmasawnna a khai rual lo tih a tihlan theihna chin a awm awm e. Mizoram ang kuthnathawk leh loneitu tamnaah hi chuan agricultural sector hian kan GSDP sanna kawngah hmun pawimawh chang se, GSDP san dan duhawm tak a ni ang.
Chief Minister budget speech
Tun ṭum Chief Minister budget speech-ah han lawm hluaina tur leh han lungawi loh viauna tur ka hre lem lo. Kum 2021-2022 budget speech ang thoin an sorkar tirh lama kan CM ngeiin Aizawl khawpui traffic tawt lutuk tih ziaawmna atana a ngaihtuah chhuah, Parking House Support Scheme (PAHOSS) in sawi chhuah a hlawh lo a, health care scheme chungchang leh mau/rua chungchang sawi chhuah a ni lo pawh mak ka lo ti deuh.
Sorkar laipui aṭanga kan sum hmuh tur beisei ang hmuh a nih loh thu a sawi uar hle a, a dikna chin pawh a awm ngei ang. Sum beisei ang kan hmuh loh chhan hi Covid-19 vang a nih a rinawm. Chutihrual erawh chuan Covid-19 avanga kan sum hmuh tura beisei lawk loh kan hmuhte sawi lan a ni tel lo thung.
Tin, kan sum harsat thu nasa takin kan CM-in a tlangaupuia, a pawmawm viau rualin, sorkar sum hman dan leh tute emaw hna hmuh theih bik dan thlir erawh chuan pawm lo awm mah se, an demawm awm loh e.
Budget speech-ah ni lo thuthar thehdarhtute a kawmnaah Chief Minister hian chhiah tipung zawnga an kal loh tur thu a sawi a, mi tam tak tan chuan lawmna tham a ni ngei ang. Mahse, tui bill te, kan kawlphetha hman man te, buhfai mante a san leh si chuan nakina kan CM mai bakah a kaihhruai sorkarin beih a tawhna tur a ni ngeiin a rinawm.
SEDP a chi tur chauh a ni ta lo
Kum 2021-2022 budget a pharh ṭum khan kan Chief Minister chuan an flagship programme-a sum dahte chu a chi tur a nih thu a sawi a, kum 2022-2023 budget-ah erawh a chi tur chauh ni loin chhungkaw puihna tur lam a hawi tel tawh.
Kan CM-in SEDP a chi tur tia a sawi ka hriatthiam dan ber chuan - department-te'n central ministry-ah DPR siamin, sum haichhuah an tum ang a, an hlawhtlin chuan Mizoramin a tumve tur angte chu SEDP aṭanga pek tur an ni. Kum 2021-2022 ah SEDP hnuaiah cheng vbc. 400 dah niin, kum 2022-2023 ah chuan nuai 300 a punga dah niin, vbc. 700 dah a ni tawh.
SEDP cheng vbc. 700 aṭang hian cheng vbc. 350 chu chhungkaw lam hawi a ni dawn a, a bulṭanna atan chhungkaw pakhatah Rs. 50,000 vela sem tum niin ka lo hria a, chhungkaw 70,000 velin an chang thei dawn tihna a ni. He thil hi mipui oriented nge inthlan oriented tih ka hrethiam ve chiah lo. Sum sem hi ka thlawp leh thlawp loh sawi kan tum lo a, sem a nih rau rau erawh chuan mipui pawisa a nih angin party induhsakna atana hmang mai loin, a dawng awm takten dawng ngei se ka ti hle.
SEDP sum cheng vbc. 200 chu a chi tur, central project hai chhuakte state matching share tur a ni. Cheng vbc. 100 chu sorkar ngaih pawimawh zawnga a ṭul apianga hman tur niin, cheng vbc. 50 chu kawng enkawlna atana tih a ni. SMS tur cheng vbc. 200 leh a ṭul apianga hman tur cheng vbc. 100 aṭanga sum dawng tur chuan Chief Minister hmin thiam an pawimawh dawn hlein ka ring.
Sum dahna dang ṭhenkhat
Kan budget-ah hian budget hmasa ang thoin MLA Local Area Development Fund atan cheng vbc. 60 dah a ni a, MLA pakhatin cheng vbc. 150 zel an chang thei dawn tihna a ni. Mipuite hian MLA fund hman a nih dan hi kan chik lehzual a pawimawh viauin ka hria, kan bial hmasawnna tur atana tih a nih ang ngeiin, party induhsakna atana hman mai mai a nih lohna atan kan thikthu pawh kan tihchhiat deuh deuh a hun tawh hlein ka hria.
Tun budget-ah hian thil thar kan hmu a, chu chu Mizoram Victims of Crime Compensation niin, a bulṭanna atan cheng nuai 100 dah a ni. Hei hi engtiang chiaha ṭangkai tur nge ka hrethiam loa, hunin a rawn hril chho turah ngai ang.
Lunglei Municipal Council (LMC) bul ṭanna atan cheng nuai 80 dah a ni. LMC dinfel a nih a, inthlante buatsaih a nih hnuah chuan Urban Local Bodies Grant kan hmuh belh zel turah ngai ila, chutiang ni loa ULB sum hmuh a pun vak si loh chuan AMC leh LMC hian hmasawnna hna an thawk tak tak thei lo ang tih a hlauhawmin ka hria. An sum thawhchhuah ringawt hi chuan hmasawnna tak tak thlen a harin ka ring.
- Malsawmdawngzela Hrahsel