“Lehkha i zir ṭhat loh chuan hna i hmu lo vang” Kan la ti zel dawn em...?
Hman lai kan pi leh pute kha an taima a, an inchawm zo va, khawtlang inthununna a ṭhat avangin tumah kha thatchhia an awm lo. Tunlai changkannain min chenchilh hnuah erawh chuan, hmasawnnain a ken tel zingah siam ve theih loh kan ngah tak em avangin Non-Industrial zone-ah dah kan ni a. Industry lamah hma han la vak dawn pawh ni ila, power, tui leh kalkawng lamah harsatna kan tawk leh ṭhin.
Kan bungrua siam chhuah man (production cost) leh hralhna (selling cost) phei chu hmun dang nena khaikhin chuan a sang ṭhin hle. NEDP hnuaiah entrepreneurship lamah hma la viau hrih mah sela, kum 30 chuang state kan nih ve tawh hnuah pawh India rama state zawng zawng zinga thawh chhuah (SGDP) nei tlem ber kan nihte hi kan ram hruaitute hian an sawi chhuak duh miah lo leh nghal. Sumdawngte leh mahni kea ding chhuak duhte (entrepreneurs) tana sorkar inhawn dan leh hma lak dan tehna - Business Reforms Action Plan 2017-ah chuan, State leh UT 34 zingah Mizoram hi 30-na kan ni ve ṭawk a. State thawh chhuah tlem leh sorkarin thawk chhuak duhte tana dawhthleng sawi tham pawh chhawp chhuak lo kan nihna hian kan nu leh pateah hian sorkar hna ngaihsanna nasa takin a lo tuh tawh a lo ni.
Nu leh pate hian kan fate hi “Lehkha i zir ṭhat loh chuan hna i hmu lovang” tiin kan fuih a, kan zilhhau ṭhin. Hetia kan tih chhan ber chu hna ṭha, a bik takin, sorkar hnuaiah hmu sela, eizawnna hahdam leh nghet thawk sela kan tih vang a ni. Sum tam tak thawk chhuak sela kan tih vang a ni lem lo. Tunah hian Mizoramah hian Class XII thlengin zirlai 2,97,343 (Economic Survey 17-2018) leh college kal chin 20,000 chuang (MZU Annual Report 2016-17) kan neih laiin sorkar hna hi 60,000 vel chauh kan nei thung. Kum tin graduate 3,000 bawr vel kan neih ṭhin laiin sorkarin hnathawk tur an lak thar hi 200 pawh a pha lovang. Sorkar hna hmu ve lo ho chuan midang hnuaiah hna an zawn a ngai ve leh ta a. Sorkar hnuaia hna hmu ve lo chanve pawh khan mimal leh company sumdawnna lamah hna hmu teh reng pawh ni sela, a chanve dang khan eng nge an thawh ve tak ang le?
Hetianga state pachhia, thawh chhuah nei tlem leh mahnia ding duhte tana ‘Business Reform Action Plan’ nei chhe ber pawl kan nih takah chuan engtin nge thawk chhuak tam turin hma kan lak tak ang?
A chhanna lian ber ka neih chu - ‘Entrepreneurship lamah kan ṭhanharh a, kan zirlai (education)-ah mahni kutkawih ngeia eizawn (entrepreneurship) lama kaihhruaina telh’ hi a ni. Ka suangtuahnaah hi chuan pawl 10 pass in ama kutkawih ngeia eizawn a duh chuan a zirna aṭangin tunge project report siam ṭhin, bank lamah engtin nge loan dil tur, engzat nge interest rate, sorkar lamin eng hamṭhatna te nge a pek theih, a hralhna lamah eng harsatna nge kan tawh theih (risks), leh a dangte hi a hre tawh tur a ni.
An zir chhoh zel phei chuan an hre tam tial tial ang a, BA/MA val chuan mahni a sumdawng turin hriatna thuk tak a nei thei tawh ang. Entrepreneurship hi kan zirlaia kan telh chuan, kan ṭhalaite zingah, sorkar hna zawn aiin tumruhna leh inrintawkna neiin mahni kutkawiha eizawng duh tam tak kan chher chhuak tawh ang. Chu chuan kan ram economy a khai kang ang a, kan economy a ṭhan chhoh zel chuan Mizoram chhungah pawisa leng vak a tam sawt ang a. Mipui nawlpuiin kan hlawk phahin mi harsa zawkte tan inhlawhna leh eizawnna remchang kan siam tawh mai dawn a ni.
Khawvelin thil thar hmuhchhuah (innovation) kawngah nasa taka hma a lak laiin keini, India ram kilkhawra chengte hian sorkar hna tlem te thawk tura kan zirlaite kan la zirtir vak vakna kalphung hi thlak a hun ta hle mai. State dangte chu sumdawnna lamah mipui an ṭhanharh tawh avangin, entrepreneurship pawh a hrana inzirtir a ngai tawh lova. An school zirlaiah pawh an School Board-te pawhin telh ngaihah an ruat tawh loh laiin keini state-ah erawh chuan sumdawnna te thamah pawh graduate valin hlep pawh an chhut thiam mang lo a ni a. Kan university syllabus te chu, sorkar hna zawnna awlsam a nih beiseiin, civil service exam milin ka her rem a; college zirtirtu nih duh tlem te tana ṭangkai turin NET exam zulzuiin kan master degree syllabus kan her rem zel bawk. Engtikah nge, ṭhalai tam tak, sorkar leh private sumdawnna lama hna hmu ve lo tur tan hian kan education hi kan her rem ve dawn le? Heng hna hmu lo emaw mahni a din tum tlat tan hian kan education-ah entrepreneurship hi i telh ang u hmiang.
Entrepreneurship hi, kum 1991 aṭang phei chuan, India economy tiṭhangtu, mi tam tak tihausatu leh mi harsate ei tur petu a ni. Kan ram hian entrepreneurship lamah hma kan sawn a hun ta viau mai. Entrepreneurship hi zirlaia kan dah tel chuan themthiamna leh remhriatna a chawi san a ni ang a, zirlaiten a takin an zirna a hmang ṭangkai thei ang a, mi tam tak tan eizawnna tur hna tau a tet ang a, kan rama thil kan neihte leh kan finna ṭangkai zawkin kan hmang thei tawh dawn a ni.
Entrepreneurship chu Class I-VIII zirlaiteah mi hlawhtlingte chanchin leh infiamna (games) hmanga zirtir an ni ang a. Class IX-X ah chuan an chanchin zirte hmang leh an tuina lama ‘presentation’ pein zirtirna neih a ni ang. Class X chin tan phei chuan booklet ṭha tak, sumdawng duhte tana chhiar tur pek vek ni ta sela. Class XI-XII ah phei chuan sumdawnna hmun tlawh, presentation leh group discussion hmanga hma lak ni sela. Class X an zir chhuahin sumdawnna atana hriat tur ṭangkai tam tak an lo hriat tawh dawn bakah Class I an nih lai aṭanga mi hlawhtlingte chanchinin a tiphur lehzual dawn a. Zirna lama kal zel thei lote pawhin tumruhna, hriatna leh mahni inrintawkna nen thui tak ke an pen theih hi ka ring tlat a ni.
Class XII pass tawhte phei chuan hriatna mumal tak nen college an han rap ang a, an graduate meuh chuan lehkhathiam, a ngaihna hria leh mahni kal duhna lama thui tak inhaikaw thei an ni tawh ang. Graduate meuh ni chunga theih tawpa anmahni kea ding tura an beih phei chuan hlawhtlinna an rap thleng thuaiin a rin theih.
Zirlaia entrepreneurship kan dahin thil a ken tel tlat ngai a awm ve. Kawlphetha rintlak, inkalpawhna ṭha, bungrau hralhna atana sorkar hmalakna ṭha (better market intervention), inbiakpawhna ṭha leh Business Centre (Incubation Centre, IT Park, adt) changtlungte hi kan sorkar hian a buaipui tel a ngai. Hengho tel lo hi chuan mi beidawng tam tak kan chher chhuak mai mai dawn a ni. Act East Policy hi kan hman ṭangkai a, Sittwe Port kal tlanga bungrua awlsam taka kan thawn theih tawh hunah chuan eizawnna kawng tam tak a inhawng dawn. Mizote hi kan lo inbuatsaih lawk loh chuan state dang sumdawngho bungrua kalkawngah kan chang mai ang tih a hlauhawm khawp mai. Amaherawhchu, mahni kea ding chhuak duh tam tak intelkhawmin sorkar ṭha a hring chhuak thei hlauh thung ang.
Entrepreneurship hi kan zirlaia kan dah tel tlat chuan tun aṭanga kum rei lote hnuah chuan “Lehkha i zir ṭhat loh chuan mahni kein i ding chhuak thei lo ang e” kan ti hlauh tawh mai dawn a ni. Ṭhalaite’n mahni a din duhna thinlung neih kan intihhmuh hunah chuan an tuihalna tireh turin sorkarin ram hmasawnna ruhrel siam lamah loh theih lohvin hma a lak a ngaih phah dawn a ni. Kan ram sum lak luh a tam phah ang a, kan rama thil kan hmuhte ṭangkai zawkin kan hmang ang a, state dangte entawn leh awh kan ni thei tawh dawn a ni. Mizote hi entrepreneurship lamah i han ṭhangharh tak tak teh ang u.
- Dr. Vanlalthlana, Ramhlun North