Written by
Lalmuanpuia  Zawngte

Sorkar Budget Buatsaih dan leh Budget ṭha

Sawihawnna: India danpui article 112-na in a tarlan danin central leh state sorkar te chu kum tin sorkar kum (1st April – 31st March)a lo thar apianga hman tur sum leh pai Parliament leh Legislative Assembly ah te pharh ṭhin turin a ti a, chu chu ‘BUDGET’ kan tih hi a lo ni ta a ni. Tichuan, budget kan tih chu kum khat chhunga sorkarin a sum lakluh leh a hmanral tur a ruahmanna/sawina mai a ni.

Mizoram sorkar pawhin kum 2022 – 23 chhunga kan budget tur ngaihtuahin tunah hian kan aiawh roreltuten budget session neiin ngaihtuahna an seng mek a. Hemi a nih avang hian mipuite pawhin budget pawimawhzia leh ngaihven nachang kan lo hriat theih nan budget nihphung tlangpui te han zirho dawn teh ang (constitution dan ang thlip thlepa sawi aiin mipui nawlpui hriatthiam tur zawnga sawi hi kan tum ber zawk a ni tih hre tlang ta ila).

1. Budget an buatsaih dan:- (a) Sorkarin budget a ruahman/siam dawn reng rengin a hma kum hnih kal taa sorkar budget dinhmun leh thiltih te (activities and performance) ngun takin a zir chiang phawt ṭhin a. Entirnan – Kum 2022 – 23 budget buatsaih tur chuan kum 2020 – 21 Budget Actuals te, kum 2021 – 22 Budget Estimate leh kum 2021 – 22 Revised Estimate te ngun taka zir chian leh hriat a pawimawh em em a ni.

[Budget Estimate (B.E) an tih chu kum kallai meka sum leh pai hmuh tur leh hmanral zat tur lo chhut lawkna a ni. Revised Estimate (RE) chu kum kallai mek kum a lo tawp dawnah hmabak thla hnih / khat bak a awm tawh lo tihin sorkarin budget-a ruahmanna a lo siam tawhte a hlawhtlin dawn leh dawn loh emaw a nihphung tur a lo hriat theih deuh riruai tawh a, kum lo kal leh tur budget inbuatsaih nan a ṭangkai em em a ni. Tin, Actual Budget an tih chu kum hmasa lama sorkar budget lo siam tawh kha a nihna chiang takin a lo lang tawh a, kum kallai mek budget ruahman thiam nan a pawimawh takzet a ni]. Tichuan, kum hnih kal taa sorkar budget te chiang taka hriat a nih tawh chuan kum 2022 – 23 budget tur pawh awlsam takin buatsaih theih a lo ni ta a ni.

(b) Sorkar leh mimal budget ruahman dan hi a in letling chiah (constitution dan ang thlip thlepa sawi hi kan tum ber a ni lo a ni) a, mimal chuan kan sum lakluh hre sa in kan hmanna tur kan ruahman ṭhin a, mahse sorkar erawh chuan a hmanralna tur (expenditure) zawng zawng chhut hmasa-in chumi mil tur chuan sum lak luhna (revenue) tur lam a zawng/ ngaihtuah chauh ṭhin a ni. Tichuan, expenditure tura a lo ruahmanna kawng hrang hrang leh ram hmasawnna a taka kal pui a nih theih nan sum hmuhna tur kawng hrang hrangte ngaihtuah leh-in a ṭul a nih chuan chhiah (taxes) lak dan kal lai mek te tidanglamin a ṭul chuan chhiah thar te a lak belh hial ṭhin a, thiam takin sum hnar tur dang dang te a ngaihtuah ṭhin a ni.

(c) Budget hi ram hnuk niin ram hmasawnna leh tlakchhiatna theihna hnar a nih avangin a changtu Minister i.e, Finance Minister pawh hi hemi lam hawi zawnga tawn hriat nei leh thiamna nei a nih phei chuan ram tan a ṭangkai zual bik em em a ni. Finance Minister tha tak chuan hun lo kal zel tur atan ruahmanna tha tak neiin chumi ti hlawhtling tur chuan kum tina an ngaih pawimawh tur thil te siamin; sum dinhmun a zir zelin hmasawnna hmanrua (Assets) siam belh zel leh tun dinhmun a zir zela ram hmasawnna tur Policy ṭha tak a duang chhuak thin a ni.

2. Budget ruangam leh a ken telte:- A pawimawh zawng zawng kan sawi seng lo nachungin Budget ruangam kan mitthla thiam theih nan a ṭhen a zar tarlan i han tum dawn teh ang –

(a) Current Or Revenue Budget – Hei hi a awmzia ber chu tun hun emaw kum kal mek sawina a nimai a, tichuan kum kal lai meka sorkar inrelbawl-na atana sum hmuh leh hmanral te hi Revenue Budget an ti bik ta a ni. Revenue budget chu hlawm hnih (2)-in an then leh a, chungte chu –

(I) Revenue Receipt – Sorkar sum lakluhna reng reng hi hlawm lian tak pahnih-a then phawk a ni a, i.e., Chhiah aṭanga sum lakluh (Tax Revenue) leh Chhiah nilo aṭanga sum lakluh (Non-Tax Revenue) te an ni. Chhiah aṭanga sum hmuhna ṭhenkhatte chu – Income tax, Corporation tax, Bungrua leh Service hrang hrang leh a dangte aṭanga lo lutte hi an ni. Chhiah ni lo aṭanga sum hmuhna te chu – Interests, Profits, Dividends, Fees, Fines, Bills etc, etc., te hi an ni.

(II) Revenue Expenditure – Revenue Expenditure hi a chunga revenue receipt kan tarlan tak te aṭang chauha hmanral (Meet) tur a ni a. Amaherawhchu, Mizoramah hi chuan engmah pawisak pawh awm lem lovin kan harsat a lei-ah kan hman pawlh bawrh bawrh mai niin a lang. Hemi a nih avang hian sorkar sum enkawl dan pawh hian mu leh mal pawh nei lovin a pherh nuaih a ni ber awm e.

Revenue Expenditure hrang hrangte chu hlawm thum (3)-in ṭhen a ni ve leh a – (i) Sorkar inrelbawlna atana hmanral (Gene­ral Services), (ii) Mipui nawlpui mamawh atana hmanral (Social and Community Services), (iii) Ram hmasawn kalsiam tur atana hmanral (Economic Services) te an ni.

(b) Capital Account or Capital Budget – Capital Budget ve thung erawh hi chu kum kal lai mek a chin fel mail oh tur chi niin hun rei zawk awh tur thil a ni. Entirnan – sorkar chuan hmun dangah sum a puk tirin emaw hmun dang aṭangin sum a puk thei bawk a, tin, ram hmasawnna tur ruhrel te siamin kum kal lai meka tih zawh mai theih loh chi hna hrang hrangte a thawk ṭhin a, heng zawng zawng hi capital budget/ account tia ṭhen hran a lo ni ta a ni. Revenue/Current budget ang tho khian capital budget-ah pawh hian sum hmuhna leh hmanralna a awm hran ve leh a, hetiangin –

(I) Capital Receipt – Sorkarin kum hmasa lam daih aṭanga sum a lo puk tir aṭanga hlawkna (Interests) a hmuh te, khawii emaw aṭanga sum a puk te, sum a lo dah that (Net small savings) aṭang te leh providendt fund aṭang te a sum a hmuhna te hi an ni.

(II) Capital Expenditure – Hei hi ram hmasawnna kulhpui ti ila a sual awm lo ve. Ram hmasawnna atan chuan sorkarin project hrang hrangte siamin chung projects puitlinna tur atan sum nei lo mah se a remchan dan ang zelin sum pawh a puk mai ṭhin a, ram hmasawnna tur a nih avang hian ‘Development Expenditure’ an ti hial reng a ni. Ram changkang zawk te leiba neih chhan ber pawh Capital Expenditure hi a ni tlangpui a mahse Mizoram sorkar leibat chhan ber nen chuan a inang lo deuh a nih hmel e.

3. Budget ṭha chu engnge ni?- Budget ṭha chuan ram hmasawnna tur atan tum mumal tak a nei ṭhin a, hengte hi a ngai pawimawh em em tur a ni -

i) Rem hre tak leh a ṭulna ang zelin ram chhung sum leh pai, hmasawnna te a sem zai tur a ni.

ii) Mipui inkara sum leh pai, hausakna inthlau lutuk (inequalities) tih hniam a tum tur a ni.

iii) Mipui mimir tan hna thar siam belh zel a tum tur a ni.

iv) Ram chhung hmun hrang hrangte rualkhai taka hmasawnna a kal theih nan hma a la tur a ni,

v) Tum mumal tak neiin (Target setting) budget chu ruahman tur a ni.

vi) Ram hmasawnna a chak thei ang bera kal pui a tum tur a ni.

Budget ṭha leh Mizoram sorkar – Kum 2022-23 chhung atan Mizoram sorkar chuan budget a pharh ve leh ta rup mai le. A chunga budget ṭha kalphung kan sawi tak leh Mizoram sorkar budget han khaikhin vang vang hian Mizoram sorkar budget hi budget ṭha a ni thei ang em le? Tun dinhmuna Mizoram sorkar budget hi chu sorkar lai mekin sorkarna chan leh tuma mipui vote zawng ran chunga budget ruahman hi a ang mah mah deuh em aw a tih theih awm e.

Kum 2022 – 23 chhunga mipui nawlpui dinhmun chawi kan tum ai mahin sorkar Flagship programme i.e., SEDP sum sem theih dan kawng hi sorkar thil tum lian ber niin a lang. Tun dinhmuna cheng vaibelchhe 10491.20 lai mai leiba neih laia mipui hnena alo thlawna sum sem la tum rih tlat mai te hi thil dik a ni thei ang em le?

- Lalmuanpuia Zawngte