Mizo hmeichhiate’n Vote thlak a ngai
Silchar kawng a ping a, chawhmeh man a to a. Eirawngbawlna gas a vang a, fairel bel a ruak thawthang a, sawmapakhat dah hran tur takngial pawh nei hleithei lo khawpin a rukin nu ber a rum a. Fate krismas thawmhnaw chu sawiloh, an nitin sikul kaina ‘tiffin’ leh ‘pocket money’ tur pawh ‘heiha’ pui tham a nih lai leh chhung inkhawm pawh nei hleithei lova pasalte emaw fate zu in leh leng khawtlai nghaka, hah leh nawmsam loh pawh sawi hleithei lova sawrkar chawlh niah pawh thu muang hman lova mawngvawm ba ang maia phe ṭhin chhungpuinu, sapin ‘homemaker’ an tihte aṭanga mahni leh chhungkaw tana sum thawkchhuak thei hmeichhe lehkhathiam, vengva leh dinhmun sang zawk te, thingtlang loneia eizawng aṭanga khawpuia kamding leh sumdawng lian nute chenin tun Assembly Election lo awm turah hian democracy-a kan chanvo hlu tak vote hmanga ‘aw’ kan neih a va pawimawh em!
Mizo hmeichhiate’n engatinge vote kan thlak ang? Election dangah pawh phur takin vote chu kan thlak tawh ṭhin ngei e. Mahse tun ṭum bik atan chuan kan thlak chhan tur te hi chiang lehzuala kan hriata ngaihtuahna nasa zawk kan sen a ṭul a ni. Kum 1972 UT kan nih aṭangin Mizoramin Assembly Election vawi sawm kan lo hmachhawn tawh a. Chung zingah chuan kan hriat theih tun hnai kum 2008 leh kum 2013 kum inthlan bik chungchanga Election Commission (EC) Statistical Report hi lo en ila. Kum 2008 ah khan vote thlak thei chin mi 6,11,618 aṭangin mi 4,89,420 in vote an thlak a. Chung zinga mi 2,38,274 (78. 77 %) chu mipa an nih laiin hmeichhe vote thlak zat chu 2,51,146 (81.24 %) an ni. Mipa vote aiin hmeichhe vote 12,872 zetin a tam zawk tihna a nih chu! Candidate mi 206 awmin chung zinga mi pakua chu hmeichhia an ni. An zingah tumah thlan tlin an awm lo; tunge sawrkarna chang tih chu sawi ngai lo ni se.
Kum 2013 inthlan lo en leh ta ila. Hemi kum hian vote thlak thei mi 6,90,860 zingah mipa 2,70,709 in vote an thlak a, hmeichhia 2,87,676 in vote an thlak thung a ni. Mipa vote thlak thei zawng zawng zinga 79.50 % in vote an thlak laiin hmeichhe Voter ID nei zaa 82.12 % in vote an thlak a. Vote tla hrim hrim hi a tam lam zawngah chuan mipa vote aiin hmeichhe vote 16,967 in a tam leh zawk a ni. He inthlanah hian Assembly seat 40 chuhtu candidate 146 awmin chung zinga paruk chauh chu hmeichhia an ni a, tumah tling an awm lo leh bawk. Sawrkarna changtu chu sawi ngai lo ni leh ta se. Heta thil chiang tak lo lang ta chu Mizorama sawrkarna siam tur party thlan chungchangah leh state inthlan hrim hrim hlawhtling taka kalpui a nihnaah hmeichhiaten chanvo leh dinhmun pawimawh tak kan chelh a ni tih hi a ni. Chutih rualin ‘politics’ tih sawi chuan mipate chanpual deuh bik leh an tuallenna (arena) bik deuh anga ngaihna hi kan rilruah a la lian em em a.
Kan MLA candidate te zingah hmeichhiate dikna, hamṭhatna, himna, hmasawnna leh dinhmun chawisanna ‘agenda’-a nei an awm mang ngai lo te hi kan ngaimawh hran lem lo niin a lang a. Kan politician hlun leh upa zingah pawngsual duhlohna leh demna mipui mimir hriata auchhuahpui tum emaw ngai/ ṭul ti an la awm mang lo te hi kan veiin a lang lem lo. Zalen kan inti a. Chanvo leh dinhmun intluktlang kan inti a. Zirna, eizawnna, incheina, veivahna, rawngbawlna (khawtlang/ kohhran), pawla inhmanna, inkawmtlanna leh inchhungkhur enkawlnaah te chuan hmeichhiaten zalenna leh thiltihtheihna thui tak kan nei tih phat rual a ni lo e.
Tun hnai Union Ministry of Labour and Employment-in report a tihchhuahah phei chuan Mizorama hnathawk (workforce) awm zawng zawng zaa 59% chu hmeichhiate an ni tiin a tarlang. India rama state khat mihring awm zat zela teha hmeichhe hnathawk tamna ber state kan ni a nih chu! Heng hmeichhe hnathawkte dinhmun, thawhna hmun leh sum lakluh zat lam chu eng pawh lo ni se, kan state economy khalh kaltu leh kan state mipui ei leh bara chawmtu chu hmeichhiate kan ni.
Tun ṭum inthlanah pawh hian hmeichhe candidate chu sawi tur alawi an awm leh dawn lo. Engpawh nise thil pahnih chiang taka kan hriat tur erawh chu- kan chhungkaw khawsak, kohhran lawina leh zir san chen chu thuhran lo ni se- hmeichhiate’n kan ram politics vir velah sawi theih thui tak kan nei tih leh ram kalsiam duanna ah mawhphurhna sang tak kan nei tih hi a ni.
Khawvel zau zawk kan en chuan hmeichhiate ‘public sphere’ (vantlang inrelbawlna) ah an inrawlh nasa sawt hle a. Kum 10 kal ta 2008 inthlan hunlai ai chuan vawiinah chuan 'smartphone' leh 'social media' hmang thei chu a let tam takin kan pung tawh a. Khawvel tukverhah keimahniin kan dakin ngaihdan, thlirdan leh duhdan kan siamin kan nei thei tawh a ni. Kan pasalte, pate emaw kohhran/ khawtlang puipate zeizia, kam chhuak leh thutlukna mil ringawta lo phusa tur kan ni tawh lo. Chhia leh ṭha hriatna kan neih hmangin, inchhungkhur enkawltu leh relfeltute kan nihna angin kan aiawha rorel turte hi thluak fim tak nena kan thlan a tul tak meuh a ni.
Mizoram Assembly-ah hian party pakhatin sawrkarna siam turin MLA seat 21 an mamawh a. Zoram thar tia kan lo hisap leh kan sawi vul chuk te pawh hi hmeichhiate vote tel lo chuan a lo thleng dawn lo. Politics-ah a fawng vuantu ni rih lo mah ila, a tidanglam theitu leh siam ṭha theitu dinhmunah kan ding mek tih hi hre thar leh ila. Kan kuta vote awm hi tun inthlana awmze nei tham ngei turin hman ṭangkai i tum ang u.
- CV Lalmalsawmi