Written by
Martina pa

Mizoram Lui vs Formalin

Pathianin kan ramah lui thianghlim tak tak, chhim luang leh hmar luang min pe ṭeuh va. Phai ram lui aia an thianghlimzia sawi tur a tam mai. Chung lui min pekah chuan lui nungcha thianghlim leh tui tak tak min dahsak bawk. Thing leh mau leh nungcha pawh a ṭha ber ber min dahsak. Chhuanmang rorelin a kung chawpin kan kit awrh awrh a, a no pawm enaw, a no chawm emaw a keu hlim chawpin tûr leh bomb silai leh generator hmangin kan nghaisa a. A note leh a rah puitling mai tur, hun tlemte nghaha hun lo kal leh mai tur atana kan ei leh in tura inbuatsaih mêk chawpa kan suasamna, rawngra taka kan chêtna hun chu kan kal pel ve ta hret hret a, a lawmawm hle.

A bikin lui nungcha chungchang sawi i la. Phai vai sangha, vûra vawn ṭhat mi tam takin kan mamawh kan ei mek chu ṭawihtheihlohna damdawi (formalin) hmanga sawngbawl a nih rinhlelhna chuan kan ram min tichiai a. Ṭhangkhat lian zet chhungkaw eizawnna leh intun nunnaa hmangte eizawnna pawh a nghawng na hle. Sangha mamawhtu tam takte leh a zuartute an ralkhel a, manganna thlipuiin min nuai a nih hi. He thilah hian thuneituten mipui harsatna tawk mekte chhan chhuah hi hna pawimawh lutuk leh hmanhmawhthlak tak a ni.

Blue revolution: India ram sanghaa a intodelh theih nan Modi-a sawrkar chuan, Blue Revolution Scheme a duang chhuak ta rup mai. A chaw chhuak thiam tan chuan sum pawh a tam ang. Kan ramah hian sangha dil thar siamna tur hmun ṭha tak tak, a bikin chhim lamah te, khawthlang lam Mamit district leh Kolasib district chhung leh hmun tam takah a la awm.

NLUP leh private assistance lamah chuan thil tihpuitlin a har a ni ang. Hmun

ṭha leh mumal deuhva cheibawl theihte aiin thiltitheiten ti ṭha duh lo leh nei mumal lo te kutah a tam zawk an bel zel bawk si a. Sakhuain a ngêk chauh a la chang zel chu a nih hi! Hengte aia ram mipuiin a hlawkna kan têl nghal theih, kan rama Siamtu kutchhuak ngei, kan ram lui sangha te hmang ngei hian Blue Revolution kan thlentir thei, tih hi ka sawi tum laimu chu a ni. Kan bazara sangha zawrh zawng zawng deuhthaw hi phai aṭanga kan lak luh an ni a. Heng sanghate hi a tirah dila pianga sei lian an ni bik ngawt lo. India ram lui hrang hrang, Ganga, Bramaputra etc

aṭanga a chi/ note an lak khawm, dila khawi an ni. Ziaktu pakhat chuan, Common Carp kan tih, a sen chi hi kan Lalpa Isua pian hma khan Chinese ho chuan an lo khawi daih tawh a ti. He sangha pawh hi China lui aṭanga lak bawk an ni.

Kan ram lui, Tuivai, Tlawng, Chhimtuipui, Langkaih, Tuirial, Tuivawl, Tuirini, Mat, Tut leh a dangteah hian tihrem theih loh ang hialin sangha tui tak tak, thianghlim si an la awm a. Tûr leh bomb leh generator leh kan tihhlum theihna tur hmanga nasa taka kan nghaisa chung pawha an la chimit lo hlauh hi Pathian zahngaihna liau liauvah lo chuan ka puh phal lo. Kan hlawkna tur a nih phawt chuan kan man duh lem loh thlengin lui nungcha dang, lui tithianghlimtu zawng zawng tela nuai chimih kan hreh lo. Tura sangha hrai ei vanga pumpui khawlo hi eng zat tak awm tawh ang maw. Chutih lai mekin Chengkawl leh Chakai hmanga Zoram sum lak luh tamzia hre tel bawk i la. Chengkawl pawh hi a no pai lai chuan a tui lo a, humhalh rih pawh a ṭha mahna.

Hun thar kan chuang kai mek a, pawl thiltithei leh pawl thianghlim, Zoramin a mamawh hun apianga engpawh huam, YMA in mahni insengsovin, chhun leh zan leh mahni hna ṭul kalsan pawh pawisa lovin, kan ram lui engemaw zat chu an humhalh ta mek. Chumi zarah chuan khaw hrang hrangah sangha fuan lai video thlir tur hial kan nei ta. Mipuiin kan hlut a, Siamtu lawm zawng pawh a ni ngei ang. Sialsuk khaw daiah Chakai bazar hial a awm thei ta. Zorama khaw dangten an tih dan zawt a, entawn atan a ṭha hle, eizawnna a tipung dawn si a.

Phai ram luiah sangha note an la khawm a, dilah an vulh a, an tipung a. Chu chu keini India hmar chhak kila awmte thlengin an sangha note-ah kan innghat a, kan harh a hun ta. Department pawhin zawi zawiin a enchhin a, mimal leh deparment farm-ah te Nghasen, Nghahrah leh Lengphar te khawi puitlin, (market table size) a lo ni ta. Kumin June 2018 khan, Lunglei Zobawk Fish Seed Farm-ah jection-in Nghahrah an tuitir rui mai a, a phurawm hle, mahse hmaraw duhthusam awm loh vang leh enchhin mek tih takah a keutir lam result in duhthu a la sam lo, tui tir thei chuan an la keutir ngei bawk ang. Zoram khaw tin deuhthawah hian lui kal chi, fisherman an awm hlawm a, sangha dil an nei vek lo, mahse dil nei aia chan ṭha zawk mah chang thei dinhmuna an din hun hi a hla tawh lo vang.

Sangha dil nei leh nei lo, ziak leh chhiar pawh thiam fumfe lo thlenga sanghaa kan intodelh a, state dang thleng hiala a sa leh a chi, a note thlenga kan thawn chhuah theih hun hi thleng thei kan ni. Darzo kaia hmuhnawm thama sangha lo awm ta mai te, Sihhmui, Tuirini leh Tut lei hnuai leh Bairabi kai, Km 2/1 lek humhalha sangha pun chak zia te hi Zoram khawvelin a thlir ṭan mek chu a nih hi.

TV ah kan thlir ṭhin a, Savawm te, Mû te, Sahram te hi en rawh u, dil an siam lo va, (hman lai chuan ka pu vawman tui a khuap) len an deng lo va, tur leh bomb leh generator an hmang lo va, in Pa van ami chuan an ei khawp chu a pe mai, tih ang deuh a ni. Hemi chungchangah hian sokar pawhin nasa takin mawh a phur. Fishery Act ṭha tak implement tawh se, thawhpui duhthusam YMA a lo awm tawh bawk si, dan mumal tak hnuaiah luidung guard leh an mamawh hmanrua pein mi tam tak eizawnna a lo awm bawk ang. Humhalh tih lemah kumkhuaa khawih thiang lo ang bur chu a ni lo vang.

A tui an pai ṭan aṭanga an tui/ fuan hun (breeding season) ah lui kal phal loh closing season a awm ang a, he huna him taka ven hian kori a tu nasa hle dawn. Phai sangha angah ngai i la, Nghasen leh Nghahrah pui 1kg chuan ṭummkhatah nuaih khat, 2kg chuan nuai hnih, chutiang zel chuan tui turah ngai i la. Kan ram lui lian deuh deuhva thlamuang taka an tui theih chuan, tu ṭawngkam emaw angin, kan luiah hian sangha note a maka maka tam an awm ang a, a ngapin an ngap tlat dawn. 30% - 40% chauh pawh lo hlawhtling se a duhawm tham khawp ang.

Open season a awm leh ang a, len, a kua/kaw len zawng (mesh) bithliahin, a lui len leh tet azirin ruahman fel vek a ni ang a, tuna ei la tling lo, thla hnih khat hnua ei tling turte an him thei ang. Nghakuai chiah phal a ni bawk ang a, sport ang chi pawha intihsiakna buatsaih pawh a rem fu ang. Luipui kam, motor lian leh electric thlen theihna hmun remchangah Department-in cold storage leh ice plan ṭha tawk a bun fer fur ang a, sangha zuartuten an duh dan thlapin sangha thar lam tak, rilru hahdam takin an zuar tawh ang a. Chutah zet chuan Formalin sawi thawm awm kha kan ṭhatna tur a lo ni, tih hi a thunawnah kan hmang tawh ang a, zuartu leh mamawhtute sal chhuahna jubilee dar a lo ri tawh ang. Sangha zuarte hi belh chian a, Pathian ṭih tak takte an kat nawk hlawm.

Kan ram lui kan enkawl aṭanga hmasawn­na nasa tak kan neih dawn avangin central lama Fishery Scientist thiam tak takte beng a verh ngei ang a, kan ram sangha tui bik chhan te, an chaw ei dan leh nun phung te zirin, kan rama Fisherya mi thiam tam takte nen engkim an zir chiang ang a, hma hun êng tak kan neih ngei a beiseiawm.

Kan rama ṭhâlvaêkchar kan tih hun lai hian sangha note mit lawk (spawn) hi lui tinrengah an awm a, a chi thliar hrang thlapin duh zat zat man tur an awm kum tin ang a. State dangin an enchhin a, an ram leilunga khawi theih an nih a chian hunah phei chuan, kut chang hnih/ khat chen, a hmunah duli-a kan hralh theih chuan duli nuaih sawmhnih neih chu thil har a ni lo vang. Heng kan sangha man thar te, a note/ a chi kan lakkhawmte chu landing center panin motor leh motor boat hmangin kan phur khawm tawh mai ang.

Kan rama sangha khawituten tunah hian an buaipui ṭan mek a, a rah duhawm tak tak kan hmu ṭan mek. Saitualah leh Phullenah an bei mek a, Serchhip district chhunga khaw pakhatah pawh sangha khawitu pakhat chuan lui aṭanga nghahrah tui a chhar chu a dilah keutirin July 2018 khan thla kaw chhungin nguntang an tling. Mumal zawkin tun lai thiamna hmangin vulh ta i la, tun ai hian a ṭhan a la ṭha ngei ang.

Kan sangha khawi zawng zawng deuh thaw hi vairam kut chhuak an ni a, ṭhianpa Vanlalchuailova'n, "Vai sawn kan pawm mai mai alawm," a lo tih ang deuhvin, sawn ni lo, kan ram sangha, fa tak ngei hi i pawm ang u. Sangha chi, vai labour-in ni hnih leh zan hnih ngawt an rawn ben, a chhel pawl tlawmngai, kei ka ni, ti chinte kan dilah kan han dah ve a, a la dam chhun pawh an chau em em a, nursery ṭha mumal nei lovin kan dilah hnap hnit ang maiin kan han bel tlawrh a, a la dam têk ṭêkte pawh an hmelma tan man nuam tawk an la ni zui a, hlawhtlin hle chu a har ngawt ang le. Hengte pumpelh a, kan rama piang ngei leh an awmna tur boruak mila Siamtu kut chhuak ngei kan dila kan dah hun chuan kawl a êng ngei ang.

Sangha dil nei ve lo, lui kal, sangha mana ei zawngtute hrilhruk ka duh che u chu, in eizawnna kha in ta a ni a, a tichereutute kha lo do bur phawt mai rawh u. Tin, a hming maia dil nei, dil a neih vanga ṭanpuina dawng tur nia inngai, hmuh tawh hnu pawha tu hming hming emawa tihpuitu ṭha chhuanga hmu thei em emte hi awt suh u. Sangha dil an siam belh duh lo va, pawisa kua intihre takin an chhungte hming leh eng eng emaw hmangin mi dik, mahni dil siam duh ngei leh ṭanpuina an dawn bak pawh a leta tam mahni sum hmanga thawk duhte chanai an tibaw nasa lutuk. Pathian pawi an khawih a ni. An dila eizawn aiin Fishery Department a ei zawng an kat nuk nuk hi kan chhuk thlir hun a awm ang.

Tlawng or Tuivai Nghasen or Nghahrah 2 kg leh bazar sangha Rohu 2kg dah dun i la, i thlan tur chu a chiang khawp ang.

Tihnuam tak leh thuawih taka in awm chuan in rama thil ṭha te in ei ang a ti a, amaherawh chu in duh lova in hel chuan (ulawng leh a tangrah mai mai in ei ang a ti lo) khandaihin a ei zovang che u a ti. (Isaia 1:19-20).

- Martina pa