Tharum aiah ṭawngṭaina nen i bei ang u
Mizote chu kan buzawlah ngei min hmusittu leh min hêktu, min paihthlatuten min luhchhuah mek a. Milem betute thuneihna leh rorelna hnuaiah hleilenna dik lo tak tuarin kan rum ta! Chuvang chuan YMA huaihawtin naktuk maiah hian ‘hnam hnatlang’ koh a lo ngai ta hial mai. Tun hi 'haw haw' hun a ni lo va, finna leh chhia leh ṭha hriatna thiang tak nen, chunglam ṭanpui tlaka chet lâk a ṭul hun a ni. Kristian takin he hnam hnatlang thawh dan tur hi i ngaihtuah teh ang u.
Filipino ho tih dan
Philippines-ah chuan 1986 khan dictator Ferdinand Marcos-a'n kum 20 zet ro a rel hnuin a rorelna paih thla turin helna a chhuak a, mahse chu helna hmanrua chu silai ni lovin ṭawngṭaina a ni. Thisen chhuak aiah hlimna leh lawmna hmuh tur a awm a, thi leh hliam aiah Kristiana inpe thar hmuh tur an awm zawk.
Philippines ah hian 85% vel hi Kristian an ni a, hetih laia an hruaitu langsar tak chu Cardinal Jaime Sin-a, Archbishop of Manila a ni. Sipai lal pahnih, Juan Ponce Enrile, Defense Minister leh Lt.Gen. Fidel Ramos-a, Dy.Chief of Staff te chu an lal ṭha lo tak Marcos-a rorel dan dik lo tak hnial kalhin a chungah an hel a, rei loteah mana tihhlum an hmabak tih hriain Krisitian hruaitu Cardinal Sin-a hi an phone a, ṭanpuina an ngen a. Cardinal Sin-a chuan Catholic mipuite chu an president Marcos-a rorelna nunrâwng tuar thei turte venhim nana che chhuak turin a ko khawm ta a. Mipuite chu sipai camp kianga kawtthlêrah chuan an pungkhawm nghal a, Marcos-a dodâltute awmna chu venhim nan an hual khat ta tlat mai a ni.
Mipui nuai chuang fe pungkhawmte chuan ralthuam dang an nei hran lo va. An ralthuam te chu rosary te, sakhuana lam hawi milem te leh thinlung huaisen te chu a ni mai! Puithiamte leh Nun te, zirlaite leh vantlang mipui pungkhawmte chu Tank lo kalna turah te chuan huaisen takin an ding khat tlat mai a. An ṭhi (rosary) te chu thên chungin ring tak takin an ṭawngṭai a, sipaite pawh chuan tih ngaihna dang hre tawh hek lo, mipuite hnawt darh ta lo chuan mipuite
ṭawngṭaina chu an zawm ve ta daih mai a. Sipai ṭha lo tak an niin a lang nâ a, ram hmangaihtu leh dikna duhtu an ni tih erawh a chiang hle mai.
Ram tam takah chuan lalte paihthlâk an nih dawnin tharum thawhna leh indona nasa tak a thleng ṭhin a, Philippines ah erawh chuan boruak a dam duai mai a. Ni 3 zet chutianga hun an hman hnu chuan President Ferdinad Marcos-a leh a chhungte chu Feb.26, 1986 ah chuan helicopter hmangin ram dangah an raltlan ta a, awpbeh mipui maktaduai 55 chuang zette chu hlimin an zuang a, hnam pumpui chu an hlimin an zai a, kawtthlêrah te chuan Pathian fakin an lam nghawng nghawng mai a, lawmthu sawi ṭawngṭai thawm a ri chuah chuah bawk a; lal sual tak Marcos-a aiah Corazon Aquino-a'n lalṭhutthleng a luah ta a ni.
Thisen chhuahna rapthlak thleng lova hetiang thil a lo thleng thei mai hi mite mak tih a tling a. Filipino mipuite chakna chhan chu ṭawngṭaina a ni ber. Kohhran hruaitute phei chu ni 3 leh zan 3 lai chaw ngheiin an ṭawngṭai a ni.
Keini pawh hi le...
Vawi engemaw zat sorkar official te thiltih dana lungawi lovin kan pungkhawm tawh a, tharum thawhin lung leh tiang te, tear gas hmang tein kan intâwng a. Hnam khat leh hnam khat, thisen kan inchhuah tawn fo tawh. Kan police te hi mahni hnampuite vaw tur hian an za hauh lo, mahse "Bula, tu rawh" tiha tu mai tur an nih avangin thinlung tel lo tharum chauhin min vaw ṭhin a, mahse a na tho zel a nih hi! Chakmate avanga Mizo police-in Mizo ṭhalai an han vuate kha police tam tak chuan an hun tawna hrehawm an tih ber pawlte pawh a ni asin.
Hnam hnatlang hi kan thawk dawn a nih chuan police lam pawh an lo pungkhawm leh ngei ang. Hawh u, â takin intâwng tawh lo ang u. Kristian kan nihna dah langsarin kan hnatlang thâ atan ṭawngṭaina hmang ve chhin ang u hmiang; min hnawt darh turte hian kan ṭawng-ṭai an rawn zawm ve duh hial ngei ang. Tharum hmanga kan intâwng leh a nih chuan Mizo tlangvalte insangpheka kan innawr lai chu milem betute leh Tuikuk leh Chakmaten ṭhutthlengseia mu zâl chungin min lo nuihsawh leh dawn!
Kan chunga inlek mek milem betute hi Mizo rilru tluang hian fin kherekah kan chelh lo, thiamnaah kan khing pha lo, sum leh paiah kan el ngam lo, central lamah anni angin kan nghal ve thiam lo, kan awhna tura an thangkam pawh kan sum îtna vangin kan hmu fiah thiam ta lo. He hnam te taktê hian Juda lal Jehosaphata anga "...mi rawn bei tura lo thawkte chu lo han bei thei ziazang kan ni si lo va; a tih ngaihna reng reng ka hre bawk hek lo, i lam ka lo hawi mai zawk a ni e" (II Chro.20:12) tia Pathian kan pun a ngai a nih hi.
Angola rama Marxist dictator, Agostinho Neto-a'n ro a rel lai (1975-'79) khan Kristian tihduhdahna kha nasa takin a hluar a, Pathian Biak Inte pawh an hâl dur dur reng mai a. Chutih lai chuan Angola rama mite mai bakah an tawrhna hretu Kristian unaute chu Angola ram rorelnaa Pathian lo inrawlh turin nasa takin an ṭawngṭai ṭhin a. Neto-a chuan "Kum 20 chhungin Angola ram hi Kristian pakhatmah awm tawh lohna ramah kan siam ang, Kristian sakhua hi ka nuai bo hmiah dawn a ni" tiin a puang kuk kuk mai a. Chu thu a puan aṭanga kum 5 pawh a vei hmain Sept.10, 1979 ah Neto-a chu kum 56 mi lek niin Moscow-a inzaina dawhkan chungah mak tak maiin a thi ta thut mai a. Amah thlaktu Jose Eduardo dos Santos-a erawh chuan Neto-a'n Pathian Biak In a hâl dur dur ang chu a duhzawng a ni ve ta hauh lo!
Milem be ram, India ah kan cheng a, kan chunga thuneitu tam berte hi Kristian an ni ve lo tih hria ila. An mihringpui kan nih avangin min hmangaih ve hram hram a, Kristian kan nih avangin min nuai ral an châk em em reng thung a. Mihring tamah te, thiam leh finna leh thuneihna chelhah kan khan loh miau avangin keinin tharum leh theihna hrang hrang pawh hmang ve ngawt mah ila, a vawtuin êk kan cheh zel dawn. Keini'n aw râwl tawp tawpin vauin au khum mah ila, a sâwt nêp khawp ang. Chuvangin, engkim chunga thuneitu, pun tur dik kan neih hi pun ila, ani'n min beihsak rawh se.
Pathian ṭan tlâkin
Abraham Lincoln-a khan "Kan lamah Pathian a ṭang em tih ka ngaihtuah lo va, Pathian lamah ka ṭang em tih ka ngaihtuah zawk" tiin a sawi a. Mahse, tuna Mizote inenfiahna tur ṭul tak chu kan lamah Pathian a ṭang em? tih hi niin ka hria. Pathian ṭan tlâkin ram kan enkawl em? Pathian ṭan tlâkin mipui rawng kan bawl em? Pathian ṭan tlâkin kan kristian em? Pathian ṭan tlâkin Amah kan ṭih em? Inenfiahna tur a va tam em!
He hnam te tak tê hi kan lama Pathian a ṭan loh lek phei chuan kan ding rei dawn lo. Rul anga fing, ṭhuro anga pawikhawih lova awm tura a hote tir chhuaktu Pathian fing tak hian â taka kan chêt hian min ṭan lo vang. Pathian tlâwm theihna power hmanga khawvel hnehtu hian brick bung, lungtum, tiang leh tharum hmanga invau leh inrikrâp hi a ṭanzawng a ni thei ngai lo vang. A ṭan tlâkin kan awm dan sualte thupha chawiin hawisan ila, kan ram leh hnam min hawisan lo tura ngenin kan Pathian captain-na hnuaiah min hnuaichhiahtu milem betute hi fing takin i hmachhawn zawk tawh teh ang u.
Hawh u, i harh ang u. Hnam dangte avangin Mizo leh Mizo kan invaw tam ta! Thil ṭha hi kan hnungzanga vuak chhuah kher tur a ni em ni? Kan tana thil ṭha ber hretu Pathian au chungin, ṭawngṭaina ralthuama hmang chungin hnam hnatlangah hian i thawk zawk ang u.
Chhuak khawmin kan hnatlang thei kher ang em? tih pawh hi zawhna awm thei tak a ni. Mahse, ṭawngṭai thiltihtheihna hmangin kan duh lai apiang kan bitum thei tih hria ila. Huhoa hma lak a rem lo a nih pawhin mimal leh ṭhianho te, Kohhranhote pawhin he ram leh hnam tana hnatlangin engtik hunah pawh ṭawngṭaina hi thahruiah i hmang thiam teh ang u.
- M.S.Dawngliana