KUHVA LEH MIZO KRISTIAN Moral Reform
“Police-ten kum 2019 hnu lamah Kuhva kg-9,13,930 an man tawh” (Vanglaini Feb. 22, 2022)
Thuhma: Bible-in ‘Tun lai thil awmzia in hriat loh ka duh lo ve’ a tih ang deuhin, eng emawti hun lai aṭang khan Kuhva kan buaipui a ni ber a. Mizo Kristian zinga ei tul lo, hun leh tha leh pawisa khawh ralna mai maiin ram nun a nghawng thui hle mai hi thil mak a ni ringawt mai!
Tun ṭumah hian a kuhva hrim hrim sawi kan tum lo va; kuhva phena thil leh a kaihhnawih Mizo nuna awm hi kan sawi tur zawk chu a ni.
Mizoram, ram dang laka a danglamna em em chu, a khawtlang nun inenkawl dan hi a ni. Lungthu pathum ang deuha pawimawh ṭhiau, 'Sawrkar, Tlawmngai Pawl leh Kohhranho' hi a ni. Hengte hian ‘ba’ an nei ṭheuh a. Tunah chuan ‘Kohhran ba' lam chauh sawi kan tum a ni.
1. Rilru puthmang dik neih (moral reform) kan tih mai hi eng nge a awmzia? Sapṭawnga ‘moral' han tih hi hrilhfiah har tak ni mahse, a kawh lam chu kan hre tlangpui mai awm e. ‘Kan rilrua awm, kan nuna a taka lanchhuahtirtu tak hi a ni e’ ti ila a sual tam awm lo ve. A nihna takah chuan, ‘Kan rilru phena awm, kan nun min kaihruaitu hi a ni mah mah’ awm e.
Tehkhin theih ve deuh mai chu, ‘Kuhva phena awm, pawisa hman sual leh hman ṭhat theih ang deuhte hi a ni. He moral hi a dik chuan nun a dik mai a; a dik loh chuan nun a dik lo a ni leh mai. Lal Isua sawi anga “Thinlung/moral aṭanga chhuakin mi a tibawlhhlawh a; chu chuan sualna chi hrang hrang min tihtir” (matt. 15:13) ) a tih ang hi a ni ber.
Tin, he rilru hi ring lomite pawhin an nei vek tho. Hei hi chu Bible bawkin, “Thinlung hi thil a zawnga chhe lailet der a ni” a ti reng a ni (Jere. 17:9). Hei tak hi kan Lal Isuan tihdanglam a duh chu a ni. Amah kan thinlung/ rilru (moral) a kan rin chuan a ṭha zawngin nun a tidanglam theih a ni.
Tin, Mizo Kristian moral kan tih kher chhan pawh ring lo mite rilru nen kan danglamna tur sawi kan duh vang a ni.
2. Kuhva hi amahin a sual ngawt lo, ‘thil’ a ni ve mai: A ṭha lo zawnga hman theih a nih avangin, a phena awm, ‘Pawisa’ avang hian buaipuiawm khawp, Kuhva Check Gate hial siam a ngai ta a nih hi! A pawimawh zawk chu a gate aiin, ‘Gate siam ngaihtirtu/a chhan’ (moral dik loh vang) hi a ni zawk!
Vanglaini chanchin bu ni 16, February, 2022 chhuakah Pu Vanlalruata Royte-in ‘Kuhva Smuggling Hi’ tihah hetiangin a ziaka a, "Ngahhlut tur dik ngaihlu lo va, sum leh pai kan pathian lutukah kuttling lova pawisa neih leh, sum leh paia thil engkim hlut zawng tehna rilru dik lo min thlen a, kan moral a nghawng lai hi a thukin a nasa em em a, hei hi Bible zirtirna nen a inkalh tlat a ni," tiin. Hei hi chhinchhiah reng tlak a va ni em!
Kuhva kan sawi lan laia pawisa lama Corruption awm nia lang hi pakhat chauh a la ni leh ta lai a! Hun awm se, heng ‘Lei chi(Fertilizer), Tribal certificate inpek’ tih angte pawh sawi fe tur a awm maw le! Hei bakah kan rilru put hmang dik loh vanga Mizoram khawtlang nun tinuam lotu heng, Zu leh Drugs ruihtheihthil tih te, Mipat hmeichhiat hman (Sex) sualna te, ruk ruk ldt.
Tin, Kohhranho rawngbawlnaa TA/DA bill dik loh awm thei te, rawngbawlpuite dinhmun san zelna tur dan tlat duhna te, mi erna thinlung leh chaponate hi, Kohhranho nun tikristian lotu, rilru puthmang dik tawk loh vang vek a ni.
3. Moral Reform chungchanga Kohhranho mawhphurhna: Rilru/moral siam ṭha tur hian, ‘a ler, a hahuk kaia la lovin a bul thum, a mute lei hrut’ aṭanga hma kan lak a ngai.
Moral dik nei tur hian keini Mizo Kristiante hian kawng 3 lian tak takin ṭanhmun ṭha kan nei a ; chungte chu (1). Pathian min pek, ‘chhia leh ṭha’ kan neih kan hman aṭangin. (2). Kan pi pute aṭanga Mizo nun dan dik, heng taimakna, rinawmna, tlawmngaihna (Mizo culture) adt. a kan neihsa reng aṭangin. (3). ‘Pathian Thlarau Thianghlim ṭanpuina aṭangin tihtheihna nasa leh sang zawk kan neih’ te hi a ni. A pahnihna hi chu hnam dangte neih ve loh tih mai tur a ni leh nghal! Tichuan hetiang hian ṭan i la thar teh ang u:
a) Naupang aṭangin chhungkuaah: Nu leh paten inchhung khurah Bible thu anga rilru nei ranin Mizo culture vawng nung tura inzirtirte leh heng ‘ Thu Sawm Pek’ tihte hlei hlei hi inzirtir ṭhin ni se.
b) Sunday Schoolah: Naupang lam leh Puitling lam Sunday School-ah zirlaibuah telhin, kawng hrang hrangin inzirin sawihonate pawh nei ila.
c) Pulpit Sermona sawi tel thin: ‘Moral Reform’ hi a Bible thuin a Pathian thu em em a ni tih hi theihnghilh hauh lovin a tam thei ang sawi ṭhin ni se. Bible thu hmanga sawi tur ṭhahnem tak a awm bawk; entirnan, “In rilru a thara awmin lo danglam zawk tawh rawh u,” (Rom. 12: 1-2)
d) Ni tin Sikul, Primary aṭanga College/University thlenga Moral Education Subject inzirtir: Moral Education hi Subject pakhatah neih ngei ni se. Tin, Sawrkar hian Board examah Moral Education hi telh ngei ni bawk se.
Hetianga ṭan kan lak tak tak chuan kan ram nuam tak hi a nuam lehzual ngei ang.
Tlangkawmna: Heti taka kawng hranga Mizo Kristiante moral tlahniam ta nia lang hi, Kohhran hruaitute tan chuan ngawihpui mai chi a nih lohzia tun kan hai awm lo ve . N. America hmuchhuaktute, puritan-te zawn ber chu, Pathian leh A duhzawng tih a ni. Entirnan , ‘Hmangaihna chauh lo chu tu ma engmah ba suh u’, tih te, ‘Thawk lo chuan ei pawh ei suh se’ tihte, leh ‘Bukna dik lo hi Pathian huatzawng tak a ni’ tihte zu nia! Khawvela ram ropui ber an ni ta reng a ni. S. America ve thung hmuchhuaktute zawn ber erawh chu, Rangkachak khur’(Hausakna) a ni thung! Vawiiin thlengin buaina hlir tih mai tur leh retheihnain a la bawm a nih hi! Zawn tur dik an zawng lo a ni mai lo maw?
Tin, moral siam ṭhat hi vawi leh khata tih mai chi pawh a niin a lang lo. Tun kum 10 vel kal ta aṭang khan Aizawl khawpui chhung veng ṭhenkhat leh Thingtlang khaw ṭhenkhat lo fai leh thianghlim tak em dante lo chiktu tan chuan hai rual a nih loh hi! Mizo moral pawh hi a chunga kan sawi anga tan kan lak peih ngat chuan, kum 10/20 hnu chuan Mizoram hmel a danglam ngei ang le. Hawh u, Pathian leh A duhdan hi zawngin rilru puthmang dik kan neih theih nan ṭan i la thar teh ang u!
- Rev. K. Lungmuana