SACRAMENTAL WINE, MADE IN MIZORAM
Hawh u, zu kan donaah hian rilru nu phút lovin, grep tuisawr pawh zu rim a nam ni mai lovin, in tam chuan a ruih ve theih tho si, tia kut hnathawktute hrawkhrui chhat mai lo hian, Grape wine, made in Mizoram i siam zawk ang u.
Kut hnathawktute chawi kan nan tuna sawrkarna chelhtu MNF ngei hian Hnahlan leh Champhaiah grape a chintir a, sum tam takin a pui a. Mizoram Intodelh Project (MIP) aṭangin cheng nuai 166 ngawtin bul a ṭanpui a nih kha. Grape sawrna khawl nen thingtlang mi retheite'n khaw eng an hmu ṭan a, hlim pawh an hlim. Sawrkar tan pawh beng thleng thlenga bawp khaina tham a ni.
Kan naupan laiin grape hi kan hmu pha lo va, Bible-a awm, Lal Isua leh a Zirtirte pawhin Zanriah Hnuhnunga an kil, thil thianghlim, vanram rim nam hiala kan ngaih kha a ni a. A rah hmin lawh mai turte kan nei ang tih kan ring pha ngai lo. Mahse, tunah chuan kan state sawrkar tan pawh chai fê tham a ni ta reng mai!
Mizoram hi a taka Pathian thu nunpui aia zu haw thiam apiang kristian ṭha emaw tihna ram, zu khap bur duh chu MLA Inthlana tlin theihna ram a ni a. MPCC pawhin tun ṭum inthlan zawh hlim khan, “Inthlan leh hunah chuan kohhran duh danin zu kan khap ang,” an tih kha. Tunah phei chuan sawrkar din committee-in grape wine siamna tihtawp an rawt a, Cabinet Meeting-a rêl tûrin a inchiah mêk a ni. He thu i chhiar hunah chuan Cabinet thutlûkna chu hriat theih a nih tawh mahna.
Ni 9.2.2022 zan khan ZPM Leader leh MLA Pu Lalduhawma Interview kha ka lo en ve a. “Sawrkarin grape a chintir a, khawl bunsak nan cheng nuai têl a sêng a, tuna a titawp leh a nih chuan eizawnna bul ṭan nân sum ṭhahnem tawk a pe tur a ni. Chu chu ka phût tlat,” a ti a nih kha. A ṭawngkam chiah chiah chu ka sawi chhuak thiam tawh lo. Pu Duhawma sawi ang khan hetianga eizawnna intihtawpsak chu Upain, chem lova lu inlaksak an tih ang chiah kha a ni a. A tuartu tan chuan a na ngawt ang.
Pu Dênga ṭawngkam takin a Chhandamtu pawh khêngbet thei khawvêlah hian thil ṭha hi a sawia sawi ringawta neih theih a váng hlê awm e. USA-ah chuan Negro bawih chhuah nân thisen tam tak a luang a. An President ropui Abraham Lincoln-a meuh pawhin a nunna a chân phah a nih kha. Sawi tur tam tak a awm a, sawi zel lo mai ila. Pakhat chauh ka’n sawi ṭalh duh chu Zofa Welfare Organization (ZWO) pawhin hnam chungnung zawkten hnam hnuaihnung zawk an rahbeh khapna dân awmsa, “The Scheduled Castes and the Scheduled Tribes (Prevention of Atrocities) Act, 1989” Mizorama hman ve a nih theih nân sawrkarah ngenna kan thehlut a. Kan hlawhchham a, Sum sêngin High Court-ah kan sual chhuak hrâm.
Tuna sawrkarin grape wine siam theihna dan hi a nuai bo a, grape chingtute kutbênga a ṭhuttir a nih ngat chuan High Court-ah PIL hmanga zualko mai loh chu kawng dang a vângin ka ring. Heng kut hnathawktute chanvo humhalh tur leh, an dikna champion-pui peih tur kan Lawyer-te zingah an tam ngawtin ka ring bawk.
Chu lam chu kalsan tawh ila. Nova hun aṭang tawha tun thlengin grape hi Palestina ram mite thlai pawimawh tak, an chaw zinga tel, khual chhia khual ṭha an chhawnna ber a ni a. Puipun nikhuaa Mizovin thingpui kan leklam ang maia an hman, inneih nikhua pawha mipui an hlui ber a nih kha. Kana khuaa inneihnaa Lal Isua leh a Zirtirte an sawm ve ṭum pawh khan an ruai pawimawh ber wine-in a daih ta lo va, mipui kha wine lo chuan sêra mu an thûr si lo. Lal Isua'n mo neitu neihchhun tui pangngai kha wine ṭha mi, class sâng takah a chantîr ta mai a, mo neitu mualphona tûr a hliahkhuh a nih kha. Mizo rilruah chuan ruai sawi hian kan rilruah sa a lang nghal a. Mahse, Middle East vêlah chuan wine ruai a lâr khawp. Persia lalnu Estheri hunah pawh wine ruai a lâr hle kha.
Chu mai a la ni lo fo. Grape wine hi khawvel lo la awm tûrah pawh a la ṭangkai viau dawn a ni mahna. Zanriah Hnuhnûng chanchin ziahna Mathaia 26:26-29; Marka 14:22-26; Luka 22:14-20; 1 Korinth 11:23-25 te kan en chuan grape wine leh chhang chiah hlui an ni a. He Zanriah Hnuhnûnga kan Lalpa thusawi pawimawh tak chu hei hi a ni. “In zain in rawh u; hei hi ka thisen, sualte ngaihdam nâna mi tam tak tana chhuak tur, thuthlunna chu a ni.
Nimahsela, ka hrilh a che u, ka Pa ramah nangmahni nên a thar ka in ni a thlen hma loh zawng, tun achinah grape hrui raha mi hi ka in leh tawh lo vang,” tih hi.
Nakinah, kan Lalpahova kan Pa rama ruai ropui kan ṭheh hunah, chu ruaiah chuan eng engte nge min hlui dawn? tih chu kan hre lo nâ a, ruai kan ṭheh dawn tih chu Bible-in min hrilh chiang a. Kan Lalpa ṭawngkam ngau ngau en phei chuan grape hrui raha mi wine kan in tel ngei dawn niin a lang. Thil chiang chu a lem a awm lo vang, engkim a tak vek a ni ang, tih hi. Isuan rochan chhe thei lo min siamsak pawh a lem ni lovin a tak vek a ni ang. Chu Jerusalem thar kulh lungphum lunghlu chi hrang 12 te, kawngkhar 12 tuikeplung veka siam te, a kawtlai rangkachak thianghlima luante pawh a lem a awm lo vang.
A hma lama kan sawi tawh ang khan grape wine hi kan hnam ngaihsan ber Juda-te chaw pakhat a ni a. Keini Mizo ang deuhvin an huana kal chuan grape a ni emaw, thei dang a ni emaw, duhtâwk ei phalsa a ni a, hawn erawh chu rûka ngaih a ni. Tuna kan chên mêkna India ramah ngei pawh hian Grape hi chaw zinga pakhat a ni a, keini'n antui kan hâwp anga an chaw ei huna an in tel ngei ngei a ni. Kan Bible thianghlimin vanram kai loh phah hialna khawpa suala a sawi zingah chawi ei paha grape tui in a tel lo va, zu ruih hmang van rama an kai loh tûr thu chu 1 Kor. 6:10-ah chiang takin a sawi thung.
Tun thlenga Mizoram kohhran lian ber Presbyterian Kohhran serh leh sang pawimawh tâwp zinga mi pakhat chu wine a ni a. Kum pangngaia kan veng kohhranin kan in ral tawh han chhut hian sacrament atana kan Synod-in kum khat chhunga a senral hi, cheng nuai tel chu a ni ngei ang tih ka ring. Grape tui sawr ni lo, damdawi atana thil dang aṭanga siamchawp wine anga kan hman hi heti zat Mizoram páwn aṭangin kan lalut kum tin a nih hi.
Kan Lalpa pawhin a in ve ngei grape hrui rah aṭanga siam grape wine hi kan thil serh sacrament-ah hmang ve ta ila, tu huatthu mah a nih ka ring lo. Van lam pawhin min pawmpui thlapin ka ring. A thlarau lam thuah phei chuan kan naupan laia kan kawmchar thing theihmu hmin tuisawr chawp sacrament atana an hman nen khan a danglam lo vang. Kan unau Mizoram Baptist Kohhran pawhin kum 2016 aṭang daih tawh khan grape wine hi sacrament-ah an hmang tawh a ni tih Vanglaini-ah ngei kan chhiar a. Sacramental wine hi bur khat Rs. 100/- zelin an leisak a ni awm e.
Kan kohhranin Grape Wine, Made in Mizoram kan hman ve phei chuan Champhai leh Hnahlan Grape Growers’ Society tan malsawmna kan ni ang a, malsawmna hlir a ni mai.
Kan kohhranin a siamtute siam dan ni lo thlum chawp ngai, wine atana kan hman (synthetic wine ti mai ang) man zawng zawng Champhai leh Hnahlan Grape Growers’ Society kutah a lut dawn tihna a ni a. Sawrkarin chhiah a la ang a, anni'n phûr takin an pe bawk ang. Kohhran dang pawhin an duh ve dawn si a, a va ṭha dawn em.
- Lalbiaktluanga, College Veng