Written by
M Lalmanzuala

PWD-A THAWK TURA ENGINEER LAK DAN HI

Bamboo Development Agency-a engineer thawk lai, Zosangliana Ralte chu PWD-a thawk nghet (absorb) turin sawrkarin order a chhuah tih thu chanchinbu aṭang tein kan lo hria a. Hei hi sawizawm ngai chi a ni. 

Sawrkar hna nghet lak dawn chuan advertisement chhuah a ngai a. Diltute chu danin a phût dana zirin written exam neih a, a ti ṭha chinte interview neiha chinfel emaw, written exam tih loh pawha interview-a tihfel theih a ni. Advertisement leh DPC-ina interview neih chu tihmâkmawh a ni. 

Advertisement chhuah a ṭul chhan hi hna pakhat dil tura ‘qualification’ nei apiangten an duh phawt chuan dil theihna ‘right’ an neih vang a ni. Hnathawk tura a tling leh tling lo bihchian a ngaih avangin  chutiang titu atan chuan Public Service Commission emaw, DPC emaw an awm a. Anni hian uluk taka candidate-te chu an belhchian a ngai a ni. 

Sawrkar department pakhata thawk lai, a thawh ang thawk tura department danga deputation-a transfer emaw, dah ngheh (absorb) emaw hi a thiang a. Chutiang sawrkar hnathawk chu dan ang thlapa lâk an nih avangin. Zosangliana hi sawrkar department pangngaia thawk ni lovin ‘agency’-a thawk a ni a, sawrkar hnathawk lak dan pangngaia lâk a ni lo. Chuvangin, tuna an tihdan hi dan leh tihphung pangngai kalh a ni. 

‘Relaxation provision’ hi bik riau thila hman chi a ni. Hnathawh tur pawimawh leh hmanhmawh thlak bik thawk tur, department-a mi chutiang ti thei leh ti thiam an awm loh vang te emaw-a tih theih a ni. Chutiang thil ni lova duhzawngte hna pêk nana hman mai mai chi a ni lo. 

Sardar Vallabhai Patel khan sawrkar  hnathawk rin­awm, dik, thiam leh huai­sen neih pawimawhzia sawiin, ‘Sawrkar tih dik loh huai taka do ngam All India Services kan mamawh a. Chutiang chu kan neih loh chuan India ram hi a darh chhe nghal ang’ ti meuhin thu a sawi a. Chutiang mi nei tur chuan Public Service Commission din a ni.

Public Service Commi­ssion te hi an nih dan tur taka an awm theih nan Sawrkar thuhnuaia an awm loh a ngai a. Mahse, India ramah chuan Democracy ber pawh zir chawp tur kan nih avangin kan puitlin hun nghak ila, Chutih hunah chuan ‘Independent’ taka thawk thei Public Service Commission kan din thei ang, tih thu chu Constituent Assembly-a an rêl a ni a.  Vanduaithlak takin ‘democratic practice’ lama kan hruaitute chu an puitlin theih loh avangin Public Service Commission puitling chu kan la nei thei ta rih lo a ni. 

 Pu S.R. Vala kaihhruaina hnuaia kan thawh dun lai leh ka hova kan thawh hun kum 10 chhung erawh kha chuan Constitution duh danin kan kal thei a ni. High School leh Class XII zirtirtu an duhzawng kan laksak thei dawn lo tih an hriat avangin chutiang hna lak hna chu min rawn chhuhsak tawp a. An duhzawng Inspector ṭhenkhat Deputy Superintendent of Police-a an tlin loh avangin khatih laia DP&AR Minister khan kan recommendation thlak turin tih tak ngialin min nawr a, ka tih duh loh avangin kan inkar boruakin a chhiat phah hle a ni. 

Hetiang thil pawimawha dan kalha ngaih theiha sawrkar thiltih MPSC-in an lo remtihpui hi a vanduaithlak a ni. ‘Precedent’ ṭha lo tak a ni ang tih a hlauhawm lehzual. 
Hetiang thila kan sawr­karte an puitling thei lo hi a pawi khawp mai. Ram hmasawn nana kan kal dik theih lohna nen te pawh a inkaihhnawih vek a ni. Hleih nei lova thiltih hi an la thiam lo a ni. 

Hetianga pawnlam mi lakluh hian buaina nasa tak a thlen thei a. ‘Interse seniority’ an siam felin department-a lo thawk sa tam tak chungah a awm thei a. A hnuaia awm tâ te khan an duh lo va, Court-a inkhin buaina te a awm phah ṭhin a ni. 

Dan kalha thil tite chu an phû tawk hremna pêk an ni ṭhin a. Dan siamtu leh kengkawhtute berin dan an bawhchhiat chuan hremtu tur an awm loh avangin a buaithlak zual ta ṭhin a ni. 

Chief Secretary ka nih lai khan Minister pakhatin a mi duhzawng pahnihte chu an thawhna depart­ment aṭangin an hnathawh nena inkungkaihna nei miah lo, hna pawimawh leh hlawh sang zawk neihna department dangah advertisement awm lo leh DPC kal tlang lova dah a rawn rawt a. Chutiang chu thil tih theih a nih loh thu ṭum hnih ka ziak nawn hnu-ah Chief Minister-in ‘Informal Cabinet’ meeting-a an remtih a ni, tiin min rawn ‘overrule’ a. Anni pahnih chuan an hna thar chu an zawm ta a ni. 

Mizo Kristiante hi Lal Isua zirtirna pawimawhte hawisana kan nuam tih­zawnga khawsa ka nih avangin, chu chu Dan emaw tihdan phung pangngai emaw kalh leh bawhchhiat-na chu a ni mai. Chutiang tihphungah chuan dan kalha thiltih chu hlawhtlinna leh hmingṭhat hlawhna te pawh a ni thei a ni ang, 'anni' pahnih khi an lawina kohhranah chuan kohhran upa min an ni hial tawh a ni. 

Eng dang a ni lo ve, dan dinglai zawng zawng ‘letter leh spirit’ bawhchhia a, 'restricted tender' hmanga contract hna thawk a, hlawk thûr thûr puituten hrem chu sawi loh kan kohhrante thleng thlenga ngaihsan an hlawhna khawvel, sawrkar leh boruakah hi chuan dan kalha thiltih te mai mai chu a pawi lo kan ti tlâng a ni ber e. 

Ṭawngṭai rual huaihawtna chang hriate hian ṭawngṭai rual an huaihawt fo va. An ṭawngṭai rual chhanah hlawh­tlinna an hmuh chu kan hre ngai lo chungin zawng­chhang takah an neih a. Donald Trump tana ṭawng­ṭai rual te pawh an la awm lehzel a. Corruption avanga kan ramin harsatna nasa tak tak leh mualphona zahthlak tak tak aṭanga kan fihlim theih nan chuan an ṭawngṭai rual duh dêr si lo va. 

Biak ina inkhawm tam ringawt hi Lal Isua thu zawmtu ṭha nihna a ni lo; Thawhlawm thawh tam apiangte hi Pathian duhzawng titute an ni kher lo tih ringtute hi inthurual ila, corruption leh Dan kalha thiltih dovin ṭawngṭai rual nei ila. Chu chu Lal Isuan, “I duhzawng vana min an tih angin leia min ti rawh se” ti-a ṭawngṭai dan min zirtir kha a ni si a. Dikna leh thil ṭha duh Pathian chuan kan ṭawngṭaina chu a chhang ngei lo’ng maw?