Written by
H. Lalroluahpuia
SAP UPA LEH PU BUANGA-TE RAWNGBAWLNA
Kum 1891 kh^n The Welsh Calvinistic Methodist Foreign Mission hnuaia Khasi and Jaintia Hills-a thawk lai, Rev. William Williams chuan Mizoram a rawn tlawh a. Thla khat chauh Aizawlah a awm phalsak a ni. Mizote chanchin a lo hriat thawi av^ngin Missionary ni lovin Missionary intirhna’n a ṭha d^wn ^wm em tih en t<ra lo kal a ni.
Mizorama rawngb^wl a ṭulzia hre chungin a thawhna hmunah a kir leh a. An Mission Board chu a rang thei ang bera hma la t<rin a ng>n a. V^nduaithl^k takin a beisei ang hmu hman lovin rei lot>-ah Typhoid natna av^ngin a thi a. A thih aṭanga kum thum v>lah Mizoram t^na Missionary hmasa ber ni ta, Sap Upa (F.W. Savidge) leh Pu Buanga (J.H. Lorrain), High Gate Baptist Church Member, North London-te chuan January ni 11, 1894-ah Aizawl an rawn thleng ta a ni. Sap Upa leh Pu Buanga-te hi Arthington Aborigine Mission tirhchhuah (Missionary) an ni a. Sapram aṭang hian Mizoram tinzawn ngar ngara lo kal erawh an ni lo. India ram an rawn thlen hnuah Pathianin mak takin kan ramah a rawn hruai lut a lo ni z^wk.
Kum thum chauh Aizawlah an awm tihin anmahni tirchuaktu p^wl hotupa ber, Robert Arthington-a chuan Chanchin Ṭha la hre ve lote hn>na hrilh thuai thuai a hmanhmawhthl^kzia ngaihtuahin hmun khata rei tak awm chu a rem ti lo va. Hreh tak chungin December ni 31, 1897-ah Aizawl an chhuahsan a, Mizorama an rawngb^wlna leh hmachhawp zawng zawng chu Welsh Presbyterian Missionary-te kutah an hl^n ta a ni.
Baptist Missionary Society (BMS) tirhin 1903-ah Mizoram Chhim lamah Abhor rama an thawh m>kna chu chawlhsanin an lo lut leh a. March ni 8, 1903-ah Tlabung an lo thleng a, Sethluna Kristian, mi 19 lai, Tv. Thankunga hovin anmahni hmuakin Tlabung-ah an kal a, Sap Upa leh Pu Buanga-te hm>l an han hmu chu an l^wm lutuka, an mittui a tla zawih zawih a ni. Tlabung aṭangin ke-a ni 4 kalin March ni 13, 1903-ah Lunglei an lo thleng ta a.
Sap Upa leh Pu Buanga hian Chanchin Ṭha av^nga danglamna nasa tak Zoram khawv>lah an rawn thlen a. Rei lot> chh<nga mahni intodelh Kohhran, mahnia Chanchin Ṭha puangdarh thei leh mahnia inr>lb^wl thei Kohhran an din theihna chhan an hlawhtlinna thur<k ṭhenkhat a tl^ngpui chauhin lo t^rlang d^wn ila.
1. Nun d^n leh thiltihin Chanchin Ṭha an hril: Pathian Thu hrilna khawp Mizo ṭawng an thiam hma pawhin damlote kanin an ṭanpui a, an theih ang t^wk t^wkin rawng an b^wlsak ṭh$n. Taibuanga phei chu an enkawl ṭh$n a, Mizo z$nga ringtu hmasa ber a lo ni ta nghe nghe a ni.
Serk^wnah awm hmun an khuar nghal a. Kum hnih chh<ng zet chu an awmna t<r in an sa a. Thingtl^ng khua aṭangin Mizo tam tak ni tin hnathawkin an ruai ṭh$n. “Kan hn>na insawi ang z>lin inti
ṭh$n a, min bum ngai lo va, chuv^ngin in hn>nah kan thawk duh a ni,” an ti a ni. Khatia an hn>na Mizote an inhlawhf^k lai kh^n kan Missionary-te kh^n mi rinawm, innghahna tl^k, mi bum mai mai ngai lo an ni tih an nuna lant$rin Mizote hn>nah Chanchin Ṭha an lo hril ṭan reng a nih chu.
2. Mizo ṭawng an thiam: An Mission tihlawhtling t<ra pawimawh hmasa ber chu Mizo ṭawng thiam a ni a. Mizo ṭawng an zir phawt kha a finthl^k hle a ni. Mizoram lo lut t<ra kum khat lai Silchar-a an nghah lai kh^n Mizo an tawn remchan apiangte chu biak hr^m hr^m an tum ṭh$n a. A tirah chuan an rinhlelh deuh av^ngin Mizo-ho chuan an be ṭha duh vak lo va. Amaherawhchu, rei vak lovah an ṭawng thiam châk na-nâ-nate n>n chuan an inkawm ngeih ve ta a, Mizote hn>n aṭang chuan Mizo ṭawng pawh Mizoram an rawn luh leh hmain an thiam hman nual a ni.
Mithiamte chuan mahni pianpui ṭawng tluka fiah leh kan thinlung khawih thei hi ṭawng dang a awm thei lo an lo ti reng a. Mizote hi mahni ṭawng ngaina tak kan ni a, Sap ṭawng emaw Bengali ṭawng emaw-in Pathian thu kha min lo hrilh ta se kan zavai hian Kristian kan ni duh ang em, tih hi ngaihtuah tham tak a ni. Mizo ṭawng ngeia kan Missionary-te’n Pathian thu min lo hrilh kha an hlawhtlinna thur<k pawh a lo ni.
3. Mizo ṭawng ziakin an dah: Kan rama an lo kal tirhlai kh^n Mizo ṭawng hi ziakin mumal taka dah a la ni lo va. Mizo ṭawng an zir a, an thiam a, an ṭawng thei ni satliah mai lovin theiht^wp chhuahin ziakin min lo dahsak ta a. Hnam ro hlu ber pakhat min hnutchhiah chu kan ṭawng ziaka min lo dahsak hi a ni. Kan alphabet hmasa ber an rem chhuah d^n chu hetiang hi a ni: A, AW, B, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, R, S, T, Ṭ, U, V, Z, CH.
4. Zirna min dinsak: Zirna in min la dinsak leh ta z>l a. 1st April 1894 kh^n Aizawl-ah Mizorama Sikul hmasa ber min dinsak a. Lunglei-ah pawh 3rd July 1903-ah Sikul an din leh a. An sikul min siamsak chu ziak leh chhiar, belh leh paih zirna a ni mai lo va, zirlaite Krista hn>na hruaina hmun, Kohhran hruaitu t<rte buatsaihna hmun, Bible sikul, ram leh khawtl^ng hruaitu t<r chherchhuahna hmun pawi-mawh tak a ni.
5. Zirlaite rawngb^wlna-ah an hmang ṭangkai: Zirlaite chu chawlhk^r t^wp apiangin rawngb^wlin thingtl^ng khuaah an chhuak ṭhin a. Zirlaite thusawi chu lehkha zir ve lote sawi ai chuan nasa takin an ngaithla duh b$k a, an rawngb^wlna ṭangkai-zia leh hlawk-zia hi Sap Upa pawhin a hrilhf^k a ni.
6. Hmeichhe sikul min dinsak: Mizo hmeichhiate dinhmun chiang z^wkin an han hria a, anmahni puala sikul din chu tihm^kmawhah an ngai ta a. 1907-ah kh^n hmeichhe sikul an din a. 1910-ah phei chuan Boarding for Girls din a ni. Mizo hmeichhiate dinhmun nasa taka chawik^nna a ni. Kan pi leh pute’n ‘Hmeichhe finin tuikh<r ral a kai lo,’ an lo tih ṭh$n te chu a lo letling zo ta.
7. Mizo ṭawngin Bible leh Hla min lehlinsak: Kristiannain Mizote thinlungah hmun nghet z^wk a khuara zung a kaih tlat theih n^n Pathian Thu (Bible) leh Hla tam tak kan ṭawngin min lehlinsak a. Mizo Kristian an awm hmain Chanchin Ṭha Bu pali leh Tirhkohte Thiltih an letling a, 1916-ah Thuthlung Thar kan ṭawngin min pe a, h>ng b^kah hian Pathian Lehkhabu Chanchin te, Kristian V^nram Kawng Zawh te kan neih belh ta z>l bawk a. A Grammar and Dictionary of the Lushai Language, Zirṭan bu, Hlabu, Zawhna leh Chhanna (Catechism) bu te an siam bawk.
8. Sunday School an hmang ṭangkai: Sap Upa leh Pu Buanga-te an lo thlen aṭanga rei vak lovah Sunday School ṭan a ni a. Upat lamah kum bithliah chin siam a ni lo va, a duh apiang t^n a ni. Sunday School-ah hian Pathian thu b^kah ziak leh chhiar an zirt$r a, Zirṭan Bu (Lushai Primer) te pawh an zir a. Sunday School-a lo kal tawh phawt chu Kristianah an inpe nge nge z>l a ni.
9. Tihdam rawngb^wlna: Kan Missionary-te kh^n 1898 khan Livingstone College-ah damdawi lam an zir a. Chhim lama Medical Missionary-te an lo chhuah hma zawng kh^n an in room pakhat chu Dispensary-ah an hmang a. Sap Upa-in a enkawl deuh b$k a. Challiana, Chhuana leh Lalmama-te chu an zirt$r ve a, anmahni ṭanpuitu ṭha tak an ni. An chhehv>l khua aṭang leh thingtl^ng khua aṭangte-in mi an lo kal ṭh$n a. Tin, damdawi kengin an chhehv>l khuaah an zin bawk ṭh$n. Damlote damdawi pe-in an ṭawngṭaisak a, Lal Isua chanchin an hrilh ṭh$n a ni. Damna an lo chanin insengso taka rante-a inthawi ai chuan Lal Isua ringtu nih an lo duh ta zawk ṭh$n a. Hetiang hian damdawi, ṭawngṭai leh thuhril hmangin mi tam tak Krista ke bulah an hruai a ni.
10. A ram mite nun d^n phung milin Kohhran min dinsak: Mizoram Baptist Kohhran ang pawh hi khawv>l ramdangah a awm lo. Kan Missionary-te kh^n kan hnam nunphung leh khawsak d^n n>na inmil thei ang bera Kohhran min dinsak nachang an hria hi an hlawhtlinna thur<k a ni. A tir phat aṭangin zal>n taka mahnia ro inrel theihna min pe a, evangelist leh pastor rawih chungch^ngah te, an hlawh t<r zat bithliah leh p>k chungch^ngah te thu an nei a, thawktu enkawl chungch^ngah te, zilh leh thunun chungch^ngah te pawh thu an nei a ni.
Sap Upa leh Pu Buanga hian tihhlawhtlin ngei an tum chu mahni intodelh, mahni-a Chanchin Ṭha puangdarh thei leh mahni-a inr>lb^wl theihte hi a ni a. Kohhran din t<rin an thawk rim a, an inp>kna a th<k bawk a, a bul ṭha taka an lo ṭan tawh chu an hnunga Missionary-te pawhin an chhunzawm z>l a. T<nah chuan Mizorama Kohhran ropui tak din an lo tum ngei kha a lo ding ta a ni. T<nah chuan keimahni kut ke-a dingin ramdang aṭanga ṭanpuina tel lo pawhin kan inenkawl thei a, keimahni thawhlawmin Missionary-te kan tirchhuak a, keimahni ṭha tih ang takin kan inr>lb^wl bawk a ni. Hetiang dinhmuna kan lo ding thei ta hi Sap Upa leh Pu Buangate’n Pathian Thlarau Thianghlim hruaina az^r-a hmangch^ng hre tak leh ruahmanna fel tak neia hma min lo l^kpui v^ng kha a ni.
“In hotu, Pathian thu lo hrilhtute che u chu hre reng ula, an awm d^na thil chhuak chu ngaihtuahin an rin d^n zir rawh u” (Hebrai 13:7)
- H. Lalroluahpuia