Pu Zoramthanga Budget leh Supplementary Demand
Chief Minister Pu Zoramthanga chuan a vawi 4-na atan budget a pharh leh ta a. A budget pharh hmasak ber chu June 13, 2019 kha a ni a, vaibelche 10,692.30 a ni. Kum 2020 -2021 ah vbc 10,366.32 a pharh leh a. 2021-2022-ah Vbc. 10,366.32 niin tun 2022-2023-ah vbc. 14,008.15 a pharh leh ta a ni. Kum hmasa aia tuna a tam zawkna hi vbc. 2,859.26 lai a ni a, a punna pawh 25.65% a ni.
Congress party chuan, ‘tun ṭum budget chu mipui pual ni lo leh chief minister pual budget’ angin an lo sawi ve mêk a. Eng pawh ni se, chief minister chuan department lian pawimawh enkawl a lo ngah a. Capital outlay a lo lang te pawh hmasawnna hnathawhna tur atana tih, ‘a chî tur’-a tih a ni mahna, chuvangin a tak taka State Account-a la lut miah lo kan budget-te hi CM hian a kawl bûk deuh bik mai a nih a rinawm.
Leiba (Public Debt):-
Budget pharhtu Finance Minister, Chief Minister ni bawk Pu Zoramthanga chuan sorkar leiba tlingkhawm chu kum tharah vaibelchhe 12,553.08 ni tura chhût a nih thu leh, Debt/ GSDP ratio chu 31.81% a nih thu a sawi a.
Leiba enkawl (debt sustainability) kawngah hma kan sawn chho ve hret ṭhin a. GSDP aṭanga tehin 2017-18 ah 41.85% a nih laiin, Covid-19 hripui a lo lêng a, 2019-20 ah chuan 32.72%-ah a tlahniam leh a. 2021-22(RE)-ah chuan 34.40% ah a chho leh hret a. Hetih lai hian kum tharah chuan 31.81% ah a tlak hniam leh hret rin a ni.
Tun hmâin hotute’n ‘bat tam hi changkanna’ an lo tih ang deuhin India ram state hrang hrangte hi an upat leh len dan a zirin leiba an ngah hlawm mai niin a sawi theih a. Mizoram hian leiba ngah lutuk bîk anga inzirtir hi a dik tâwk lo.
State leiba ngahzual leh leiba nei tlem ber han tarlang i la. Vaibelchhia hlirin Tamil Nadu hian 6,59,868.09 leiba a nei a, Uttar Pradesh hian 6,53,307.05, Maharastra-in 6,08,999.07 teh meuh leiba an nei a ni. Leiba nei tlem ber Puduchery hian vbc. 10,852.09 leiba a nei.
North East state te leiba neih dan leh a tam dan indawtin:-
Total outstanding liabilities of NE states government (As at end-march 2022BE) rupees in crore
1. Assam - 1,07,719.05
2. Tripura - 23,624.05
3. Nagaland - 15,620.00
4. Meghalaya - 15,125.00
5. Arunachal - 15,122.06
6. Manipur - 13,510.06
7. Mizoram - 12,553.08
8. Sikkim - 11,285.03
(Source - RBI Annual Report : State finances, A study of budget)
Chief Minister, Pu Zoramthang’n Central Government hnena state leiba hi chu a veiawm hran lo, saihlum anga ngêt ve thei lo leiba; kan state chhûnga sorkarin a bat, mimal, company, contractor bill, workshop bill etc. te hi pek ngei ngei ngai a ni, a ti ṭhin a. A dik thui hle awm e.
SEDP (Mipui lamah):-
Tuna Finance Minister budget pharhah hian thil thar a awm nual a. Chûng zingah chuan an flagship programme ber, SEDP hi 2019-2020 aṭang khan an lo kalpui daih tawh a.
Nimahsela, infrastructure development lam hawiin, department 34 laiah SEDP hmang hian hna an thawk thung. 2019-20 ah Rs. 60,597.23 lakh, 2020-21-ah Rs.13,672.85 lakh, 2021-22-ah 7,792.44 a vaiin Rs. 82,062.52 lakhs daih an lo hmang tawh tihna a ni. Tunah chuan mipui fairelbel hawi zawngin an chetpui dawn ta a. SEDP-ah 700 crore a lo lang ta a ni.
Sum hmu kim lo hnem:-
Pu Zoramthanga budget present-a lo lang leh pawî tak chu sum hmuh tur kim lo kha a ni. Covid-19 hrileng kan tuar hle tih pawh a hriatthiam theih a.
January-March 2020 khan cheng vbc. 867.39 kan hmu kim lo a. 2020-21-ah cheng vbc 1,093.73, kum 2021-22 quarter hmasa berah cheng vbc. 125.46 kan hmu lo bawk a. 2019-20 ah tax share leh revenue deficit grand a hma kum ang bawka beisei ngam loh anih avangin special grant cheng vbc. 546 an dil ang pawh vawiin thlenga pek loh a la ni ta zel a. Central aṭanga kan hmuh tur kan hmuh kim loh hi a vaiin cheng vbc 2,632.58 a tling.
Supplimentary Demand:-
Supplimentary demand for grants chungchang tun Budget session ah, ZLP Leader, Pu Lalduhoma MLA chuan sawiho (discussion/debate) a ngen a. Nimahsela, ruling lam aṭangin kum 40/50 chhung sawiho lohva kalpui a lo nih tawh dan an sawi a. Discussion neih loh hrim hrim lam aiin a tlachawpa hun insiam mai tur a ni lo ve, an ti niin a lang a. Session neih hmain Assembly bussiness/programme duangtu party tin aiawh MLA telna Bussiness Advisory Committee (BAC) ah thlen hmasak phawt a, anni’n rem an tihna tel lo chuan sawiho mai theih loh ni zawkin a lang.
Tin, Rules of procedure and Conduct of Business in Mizoram Legislative Assembly-a Rule No. 154 leh 155-ah chuan Supplementary hi House/Assembly-a pharh a nih a, kum kal lai budget provision hnuaia mi vek tho a nih chuan, discussed/debate a ngai kher lo tih a ni a. Sawiho theih erawh chu a nih hmel.
Amaherawhchu, kum kal lai budget passed leh vote tawh ni lem lo leh, pawn lam thil a nih a, sum hmanna kha thil ṭul lem lo a nih chuan discussion/debate kalpui theih a ni. Mahse, an sawi chin tur bithliah thlap erawh a ni thung.
Supplementary or Excess Demand House-ah sawiho tura take up a nih chuan, a concerned minister-in demand neih a ngaihna chhan house-ah information a pe tur a ni a. Supplementary Demand discussion chu Supplementary demand chhûnga mi chauh a ni tur a ni thung. Demand hi a ṭul em tih chauh sawi tur a ni a, thil dang sawi a rem hmel loh. Supplementary demand for grants discussion-ah hian thil ṭul lovah pawisa hman a ni em tih emaw, hman loh tur a ni tih a sawi theih.
- Zobiakvela (Masena)