Written by
Vanlalruata

Supplementary Demand hi a tenawm

Chhungkaw inrelbawl­naah pawh supplementary demand hi a awm lo thei lo a. Nu ber chawhmeh lei tur bazaar kal pawhin a kal hmaa a lei tum bak chawhmeh dang lei hawin pawm a ni a. Mahse, sekhen han (second hand thuam­hnaw) a rawn lei chuan ‘khak’ a tawk thin. Chumai bakah a pawisa ken sain a daih avanga lei a nih chuan ngaihthiam a ni ṭhin. Ṭhiante ta a puk erawh chuan... Het Shalaaa...

Chuti’ang chuan, sorkar hian a pawisa hmuhin a daih ahnu chuan ruahman bak sum hmang ang hmiang. Enge pawi? Ruahman laia pawisa hmuh tura duan bak kan hmuh a hnu chuan pawisa awm chu kan hmang ang chu! Mahse, inthununna tlakchham avang leh nuam tawl duhna avanga kan pawisa hmuh bak kan hmang a, kan puk belh a nih chuan.... Het Shallaaa... kan ti dawn lo’m ni? Engah nge Suplementary Demand chu ‘kum dangah pawh kan sawiho ngai lo’ ti mai mai a an namnul?

Ka sawi tawh ka sawi nawn leh ang. Tuna supple­mentary demand avang hian kan leiba a va pung nasa em! Neih chu hmang ila a pawi lo. Bat belh zawnga kan kal chuan a pawi a ni.

He supplementary demand hi kan en chuan...

Discretionary fund atana cheng nuai 10 nei Speaker chuan cheng nuai 10 dang hman belhin nuai 20 a lo hmang a, a chunga mi tih phut niawm takin discretionary fund atana cheng nuai 5 nei Dy. Speaker chuan nuai 5 dang lo hman belhin nuai 10 a lo hmang zu nia! Assembly Secretariat office in an pawisa hman tura ruahman bak nuai 45 lo zu hmang chuang a!

Chief Minister office-ah ruahman lawk miah lovin cheng nuai 4.20 in mi lo zu chhawr a! Sorkarin ukil rawihnan nuai 147.91 lo zu hmang a! SEDP Board hrang hrang senso atan ruahman lawk miah lovin nuai 426.55 lo hmangin SEDP atan ruahman lawk bak nuai 7,267.04 lo zu hmang a! SEDP atana an hman hi mipui kut thleng se chu thuhran.... khawiah nge pawisa chu a kal?

State Finance Commi­ssion in nuai 136.98 an hman te, Pension atana nuai 23,052.50 an hman te, Mizoram State Subordinate Service Selection Board in nuai 19.00 an hmang te, Entrepreneurship Develop­ment Scheme atana nuai 128.24 an hmang te, Sialkal Range Deverlopment Council-in nuai 21.43 an hmang te, Home Guard-in nuai 29.43 an hmang te, Mid-day meal atana nuai 420.37 an hmang te, College of Teachers Education-in nuai 49.80 an hmang te, Health lama prevention and control of diseases-a 2,896.62 an hmang te, MIMER-a hlawh atana nuai 428.00 leh thil danga nuai 437.94 an hmang te, LADC-in hlawh atana nuai 1,800.00 an hmang te, MADC-in hlawh atana nuai 1,471.54 an hmang te, CADC in hlawh atana nuai 1,300.00 an hmang te, ICDS-a hlawh atana nuai 1,103.28 an hmang te leh RKVY-a nuai 611.00 an hmang te hi ruahman lawk miah loh a nih si chuan tu thua hman nge?

Legislature-in Appro­priation Act hmanga sum hman phalna an siam ni miah lova heti zat zat hman te chu leh!

Cheng nuai 268.38 senga Aizawl-a Trauma Centre an siam te, nuai 600.00 senga Aizawl Treasury Square-a Lianchhiari Run an sak te, nuai 795.00 senga Social Welfare in bazaar an tihchangtlunte, nuai 141.20 senga Lengpui-a Biological Control Laboratory an din te, nuai 727.22 senga rubber nursery an siama rubber an ching te, nuai 134.65 senga animal slaughter house an sak te, nuai 634.00 senga compensatory afforestation hna an thawh te, nuai 192.98 senga Lunglei Civil Hospital-a laboratory an sak te, nuai 167.87 senga Shillong-a damlo awmna leh staff quarter an sak te, nuai 2,008.00 senga Saiha-Lungbun-Tluangram-Haka kawng an thuam that te, nuai 951.58 senga KDZKT road an thuam ṭhat te, nuai 5,352.00 senga state dang nena kan inkalpawhna kawngpuia kawng siam leh lei dawh te, nuai 100 senga Saiha-a polytechnic dinna tura hma an lak te, nuai 100 tho senga Serchhip-a polytechnic dinna tura hma an la te, nuai 800 senga ZMC an chei hnum te, nuai 80 senga Lunglei Municipal Council an din te, nuai 216.59 senga Lunglei-a bawlhhlawh sawngbawlna an siam te, nuai 2,577.00 senga an school chei ṭhat te, nuai 1,007.61 senga civil aviation hmalakna te, nuai 313.98 senga river diversion hna an thawhte hi ka va hmu châk kher! Pui tak tak an tam ngawt ang chu leh!

Ṭhianpa Op-a of Tribal Power in ‘Pu Bengkhuaia Lehkha’ hlaa ‘sawi tur a tam ka sawi seng lo’ a tih ang kha a ni ber e! Ṭhiante ta puk belh lova nupuite'n an lei tum bak an rawn lei chuan a lawmawm a. Kan rulh leh tura an rawn puk a nih chuan a ngei awm thung.

Sorkar pawisa kan tih, Budget Session-a an pawm avanga budget pawisa kan tih bawk hi keimahni mipui pawisa hi a ni a. Chuvang chuan ‘public money’ an ti ṭhin. Budget-a pawisa hmuhna tur an sawi hi kan enchian chuan chhiah, bill, fee etc. hrang hrang kan pekkhawm tur a ni a. Chumi bak chu central kan tih mai, India sorkarin a rawn pek tur a ni a. India sorkarin a rawn pek tur hi thil hrang hrang kan lei aṭanga chhiah kan chawi tlingkhawm leh chung kan chhiah chawi lakhawmtu sumdawngte chhiah pek tlingkhawm a ni a. Chuvang chuan sorkar pawisa kan tih kan thawhkhawm vek, Masi ruai siamna tur kan thawhkhawm ang maia kan tana kan thawhkhawm vek a ni a. Pawisa hmanna tur kan enchian chuan pawisa zawng zawng hi keimahni mipui tana hman tura ruahman a ni a. Sorkar hnathawkin hlawh an lak pawh hi keimahni mipui rawng an bawl dawn avanga an hlawh a ni a. Kan tana hman tur vek niin Masi ruai sa kan tana fatute'n an siam anga kan tan veka ruahman a ni a. Pawisa an puk pawhin mipui tana hman tura puk vek a ni asin! Kan ta a va ni chiang kher!

Thu dangah kan pakai ṭep a lawm le! Heta ka ziah lan leh ka ziah lan loh ṭhenkhat atan hian sorkar chuan hmun hrang hrang aṭangin cheng nuai 9.866.98 a puk a. Engah nge kan phur tirit tura ṭhiante pawisa heti zat zat nu berin a rawn hman haw ngawt? Kan ta tur ni awm taka pukin kan tan a la hmang mang lo zui… Het Shalaaa…

Chu mai ni lovin Ways and Means Advances in nuai 370,000.00 a puk a, a neih bak hmang (overdraft) in nuai 6,287.58 a lo hmang puk bawk zu nia! Ways and Means advance (leh overdraft)-a an pawisa hmante kha ‘kan mamawh vangin kan hmang puk zawk a...’ an ti liam mai mai maw? WMA leh Overdraft hi sorkarin pawisa a mamawh a, a neih bawk si loh avanga Reserve Bank of India pawisa an hman zawk a ni ngei a. Mahse maw… Hetianga pawisa an hman hian pawisa min pek leh aṭangin a pung nen an ‘kat’ (cut) leh nghal zel a lawm…

Pawisa hmanna tura ruahman leh pawmna ni lova pawisa an hman avanga pawisa indaih lovin, a hmanna tur ruahmansa pekchhuah ngaih bawk si vangin WMA emaw Overdraft in pawisa an hmang hawh a. A hnua hmanna tur ruahman leh, pawmsa awm thlap atana pawisa kan hmuhin chu chu a pung nen rulh nghal a nih vangin hman tur alawi kan nei ta lo a. A ngai tein kan hmang hawh leh a. A ngai tea indaih lovin kan buai a, kan hmang hawh leh a, indaih lo zual zelin kan pachhe ta tulh tulh mai a nih ber awm hi… Het Shalaaa…

A hmanna tur ni lova pawisa kan hman zel chuan eng anga tam pawh pawisa nei ila phurrit a zual zel a. A hmanna tura miin an hman thiam chuan pawisa tam tak lalut lo pawhin pangngai taka nungin hma an sawn zel ṭhin tih kan hria. Supplementary Demand hian a hmanna tur ruahman ni lova hman avanga kan buaina zual zel a pholang a ni. Het Shalaaa…

Eng vangin nge a hmanna tura ruahman leh pawm ni lova sum kan hman vak vak tih kan chhutchian chuan a bulpui chu budget dik lo kan siam vang a ni. A chunga ka tarlan tawh khi kan en chuan ruahman lawk loha an sum hman tam tak khi ruahmannaa tel ngei ngei tur sa a ni a. Lan mawi duh vanga thudik thupin ‘hlawhah an hmang hnem’ tia dem hlawh etc. hlauh vangin budget-ah an dah lang ngam lo a. Hman tho a ngaih si avangin kan buai a. Chu lo lehah chuan inthununna leh insumna tel lova khawsain pawisa kan hmang nasa a. Chu lo lehah chuan mamawh ngaihtuah lovin remchang dap chawpin kan kal nasa bawk. A chhan dang pawh a tam…

India Constitution article 205 ang chuan supplementary demand hi duh duha thil dik lo tih siamrem nana hman tur ni lovin, Appropriation Bill/Act in sum hman a phal tawhnaa indaih lohna a lo awm palh ṭhulha hman belh dilna tur leh, kha sum hman phalnaa phalsa bak hman a lo nih palha siamrem dilna tur chauh a ni sin! Kan inkhualtelem hian chin tawk nei mawlh teh se.

Mipui hian thil hria i la, kan hriatna hmangin sorkar hi i khalh ngil ang u.

- Vanlalruata