CHAKAI FARM: CHAKAI PAKHAT MAN A TO EM?
Tun lai hian SEDP hnuaia Chakai farm siam mek chuan sum sen tam dan thuah titi a ti tamin, sawiselna a awm nual mai. He thil hi han sawi ve hlek ka duh a ni.
I & PR thuchhuah No.2692/2020-2020 of 3rd July, 2020 sawi dan chuan Dumlui, Kolasib-ah Chakai khawi enchhinna ‘Pilot project on Crab Culture’ tih chu March 2020 aṭangin kalpui a ni a, Chakai 48,000 vel lenna tur dil siam a ni. I & PR thuchhuah tho No. 6972/2020-2021 of 19th December 2020 chuan Chakai Rearing pond chu chakai 30,000 vel khawi theihna tur nia sawi thungin chutah chuan chakai 2,000 bawr vel an khawi tih a sawi a. An Chakai khawi hi Aikam leh Aifiar a ni awm e.
Kum 2 a lo liam dawn chuan Chakai 2000 aṭangin 600 vel an dam tih report a awm bawk a. Hei tak hian ti ti a ti tam ta em em a ni. A senso hi ṭhenkhat chuan Rs. nuai 547 nia an sawi laiin a ṭhenin nuai 457 an ti thung. Sum senso tawh anga lang chu tuna Chakai la dam zatin an han sem a, Chakai pakhat man chu Rs. 76,000 man velin an han chawk chhuak a. Fisheries Department Minister-in senso chu Rs. nuai 32 leh sing 9 leh sang 7 a ni tih a han sawi hnu pawhin Chakai 1 man chu Rs.5495 vel a ni tia chhut chhuah a ni leh ta tho mai. Chakai man to tiin kan au ta chuah chuah mai a, hetianga to a nih chuan “SEDP Chakai chu ka ei ve/ lei lo mai ang” tih te a lo ni ta nawk mai. Hetiang thlirna aṭang chuan a awm em em a ni. Ni e, mipui sum a ni a, sum te hi holam taka hman tur a ni reng reng lo a ni.
Amaherawhchu, thil kalphung uluk taka han en chuan:- (1) Hei hi tihchhinna (experiment) a ni, (2) DFDO Office ten an vil reng, (3) ICAR, Kolasib regional center-a mithiamten an vilpui reng bawk. Heng thil 3 te hi kan hmuh hmaih palh niin a lang. Aifiar te, Aikam te hi Mizoramah a tam a, heng te hi vulh pun theih a ni ang em? Theih ta se, eng anga vulh tur nge? Dah kawp hian an inei hlum nge, ei hlum lo? Eng chaw nge an ngeih ber ang? Engtia reiah nge ei an tlin? tih leh thil tam tak he Pilot project aṭang hian an zir dawn a ni.
Mizo te rilru hian thil tihchhinna a senso hi a la hrethiam chiah lo pawh a ni thei. Mimal thil tih chhinna te, sawrkar thil tihchhinna te pawh hi a hlawhchham thei em em a ni. Tihchhinna a ni miau a.
Kum 1985 khan Coca-Cola company pawhin New Coke chu a han siam chhin a, a hlawhchham a, US Dollar Million 30 zet an khawh ral der ve tho mai. Kum 1996 khan McDonald chuan Brand thar Arch Deluxe Burger chu an han siam chhuak a, advertisement-ah ringawt US Dollar Million 150 aia tam an seng, an hlawhchham ve leh tho mai. Ford company pawhin Model thar Edsel an han siamchhuak a, an hlawhchham chiang hle, kum 2020 pawisa hlutna ang phei chuan US Dollar 2.19 billion zet zuk hloh a.
India pawhin Bullet train kan han buaipui a, sum sen nasatzia han en chuan a hlawhchham let der anga ngaih theih a ni. A senso chu Rs. vaibelchhe nuai 1 a ni daih, IIM Ahmedabad zirchian dan chuan kan senso hmu let turin ‘Nitin mi nuai 1-in he rel hi chuang ziah se la, (thlawhna a chuan man Rs. 2500 man vel tur a hla kha) he Relah hian Rs. 4000 chawia chuan a ngai’ an ti hem ve tho mai. Thlawhna chuan man aiin Rel chuan man a to fe tihna a nih chu.
India Scientist rual awmkhawmna Indian Space Research Organisation (ISRO) pawh hi vawi eng emaw zat an lo hlawhchham tawh. August 10th, 1979 khan India first experimental flight of SLV-3 chu a hlawhchham let der a, March 24th, 1987 khan SROSS-1 chu a hlawhchham bawk a. Chutiangin July 10th, 2006 (GSLV-F02)-ah te, August 31st, 2017 (PSLV-C39)-ah te, September 7th, 2019 (robotic spacecraft close to the Moon’s South Pole)-ah te leh hun tam takah a hlawhchhan ve tho mai. Khawvel leh India ram ngeiin sum vaibelchhe tak tak a senna hlawhchham a tam mai, sawi sen pawh a ni lo.
Chakaite hi Science thil a ni a, zirchian ngai, mi nazawngtena kan thiam loh a ni. Sawrkar hian Chakai hi khawi pung thur thur lo mah se, hlawhchham tih tur a ni rih lo.
Electric Bulb hmuchhuaktu Scientist ropui tak Thomas Alva Edison-a chuan Electric Bulb tieng tura thir ṭha ber a zawnnaah vawi 10,000 chuang a hlawhchham a. A tawpah a hlawhtling ta a ni. News Reporter-in “Vawi 10,000 zet mai han hlawhchham chu eng nge i ngaihdan?” tiin a zawt a. Edison-a chuan “Vawi 10,000 ka hlawhchham lo, ka vawi 10,000 tih dan kha a ṭha lo a ni tih ka hmuchhuak zawk,” a ti mauh mai. Tichuan, tihdan ṭha lo vawi 10,000 a hmuhchhuahte kha tihdan ṭha zawk a hmuhchhuahna atana rahbi pawimawh ber an lo ni zawk. Beidawng hauh loa bei zelin Bulb chu a han hmuchhuak ta a, chu chu khawvel her danglamtu a lo ni zawk. Edison chu 18th October 1931 khan USA-ah a boral a, amah zahna leh sunna atana USA ram pumin Minute khat an Bulb zawng zawng an off vek a ni.
Mimal leh Sawrkarte hi thil tihchhin (Experiment)-ah a hlawhchham thei em em a ni. ISRO pawhin an hlawhchhamna aṭanga an hmuhchhuah chu ‘an tihdan hlui kha a ṭha tâwk lo’ tih a ni. Chuta ṭang chuan tihdan thar an zawng zel a, India chu Space research lamah kan dinhmun a ṭha ta viau a ni. Chutiang chuan Mizoram sawkar pawh hi Chakai farm-ah a hlawhchham lo, hmuhchhuah an neih chu ‘tuna an tihdan ang chuan Aikam leh Aifiar tihpun theih a ni lo’ tih a ni ang. Chuta ṭang chuan thil ṭha zawk, tihpun theih dan zawk a zawn theih ang. Tun chu a bul ṭanna a ni a, tuna sum la bang Rs. Nuai 20 te hi mithlem leh thiam zawkte hnenah Research/ experiment beih nante pawh a la hman theih maitheih asin.
Ka ngaihdan takah phei chuan Chakai-ah hian sawrkar hi beidawng lo se, hei zat sum kan hmang tawh a, a hlawhtlin theih dan hi kan hmuchhuak ngei ngei tur a ni. Chu chu Chona (Challenge) a ni. Tihdan ṭha lo zawk hmuhchhuah tawh aṭangin a ṭha zawk kan hmuchhuak mai ang. Vawi khat thil tihah kan beidawn chuan a fuh lo ang a, kan sawrkar hi mi nuihsawh a ni mai ang. Chuvangin, Confucius-a thusawi “Our greatest glory is not in never falling, but in rising every time we fall (Kan ropuina berna chu kan hlawhchham ngai lohna ni loin, kan hlawhchham apianga kan ṭan ṭhat leh zelna zawk hi a ni) tih te hi hrechhuak thar ila, mi chuan ‘If there is no way, create one (Kawng a awm loh pawhin siamchawp mai rawh)’ an ti zawk.
Chuvangin, bul kan ṭan tawh a, sum kan seng ṭeuh tawh a, a hlawhtlin loh theih dan eng emaw zat kan hre tawh bawk ang a, a hlawhtlin dan kawng chu kan hmuchhuak ṭep tawh zawk a nih hmel e. A hlawhtlin dan kan hmuhchhuah hunah chuan a hlu dawn em em a ni. Chu chuan chhungkaw harsa zawk tam tak tan eizawnna bul a siamsak ang a. An thinlungah hlim veng vengna a thlen dawn a ni, chu beiseina nung nei chung chuan he Chakai farm buapuitute hi kal zel turin Mipuiin duhsakna kan hlan zawk tur a ni. Bible thu a mi “Mi, thim hnuaia kalte chuan eng nasa tak an hmu ta: thihna hlim rama awmte chungah ngei chuan eng chu a lo eng ta. Hnam chu i titam ta a, an hlimna pawh i tipung ta a: buh seng laia hlim angin i hmaah an hlim ta a, miin rallak sum an sema an hlim ang maiin” tih dinhmunah he Zoram hi a la awm ngei ang.
- Prof. JV. Nunchunga, Durtlang Leitan