Written by
RE Ralte

Modi-a India

Khawvel boruak inher vel ngaihventute chuan India ram hi an ngaihthah ngai lo va. Democracy sorkara voter tam berna ram (largest democracy) a nih mai bakah ram dang nena insumdawn tawnna kawnga thlawhlai ṭha tak a ni miau a. Chu mai pawh a ni lo va, khawvelah hian Hindu sakhua zuitu majority nihna awmchhun ram pathum zinga pakhat (a dangte chu Nepal leh Mauritius) a nih vang pawh a ni tho mai thei. Miin Asia ram an thlir chuan China leh India hi an hmu lian lurh mai a ni. He ramah hian eng nge thleng tih an hre chak thin.

French mithiam hnuhma

Chutiang a nih vang emaw ni kher ni France ram daiha khawsa political scientist lar Christophe Jaffrelot chuan India politics chungchang hi 1990 chho aṭang khan a lo zir chiang tawh thin a, lehkhabu hlu tak tak 30 vel lai French leh English-in a chhuah tawh hial a ni. Nikuma a lehkhabu ziah phek 639 laia chhah Modi’s India: Hindu Nationalism and the Rise of Ethnic Democracy tih pawh khan chhiar a hlawhin, mi thiam chungchuang a nihzia a sawh nghet nasa hle.

He lehkhabuah hian kan Prime Minister Narendra Modi-an India ram hi engtiang takin nge a sawp (?) tih a chhui a ni ber a. Lawmtu leh hawtu an tam hmel hle a ni. Christopher Jaffrelot hi Paris-a CERI-Sciences Po/CNRS Director of research a ni a, King’s College London-ah politics leh sociology subject-ah Professor a ni mek bawk a. Chu mai pawh a ni lo, Carnagie Endowment for International Peace-a ‘non-resident scholar’ a ni tel bawk a ni.

Hnam/ Sakhaw bil democracy

Democracy han tih mai hian ‘mipui thuneihna ram’ tihna emaw ‘inthlang ram’ tih emaw kan rilruah a lang nghalin a rinawm. Thler sin lehzual peih Christopher Jaffrelot-a te ang chuan ‘people’s democracy’, ‘guided democracy’, ‘illi­be­ral democracy’, ‘autho­ritarian democracy’, ‘flawed democracy’, and ‘conservative democracy’ ti te-in an sawi hrang seng sung mai a. India phei hi chu ‘Ethnic Democracy’ (hnam/ sakhaw bil democracy) nihna a pe der mai. Chutiang nihna lo chelh tawh pakhat chu Israel ram, Juda ho ram bika inchhal khu a ni.

Democracy pangngai tak ṭhin kha PM Modi-a rorelna hnuaiah hian chutiang lamah chuan a inher chak hle tih hi he lehkhabuin a pho chhuah pakhat a ni awm e.

India democracy lepsena

India independent tirh lam kum 20 vel kha a hun khatna chu a ni a, a hun hnihna chu Rajiv Gandhi rawn lal leh tlak hnu deuh VP Singh-a PM a rawn nih chhoh hun kha a ni leh a. A hun thumna chu kum 2014-a Narendra Modi kaihhruai BJP rawn chak tak aṭang khan a ni, a ti. Pu Modi-a hian ‘ethnic democracy’ an tih mai ‘a tam zawk thuneihna (India ramah chuan sakhaw zuitu tam) pumhlum leh mi tlem zawkte chu a neitu ber ni lo zawka ngaih tlatna’ tihna a ni ber awm e. Jaffrelota hian thu khuh chiam lovin “India democracy ‘hnam/sakhaw bil democracy’ a lo nih tak chhan chu sakhaw zalenna (secularism) hnawla sorkar berin Hindu sakhua a voh tak vang hi a ni,” a ti mai a. Chu chu heti hian a rawn inher chhuak a – A hmasa berah chuan central leh state-ah dan thar Hindu sakhua hma ngaiin an han siam a (ent., bawng talh khap). Tichuan, sakhaw zalenna dinpuitute beih nan rorelna an han kengkawh a (ent., JNU Vice Chancellor ruat chungchang te, Kohhran leh NGO pangngai tam tak khawih chetu FCRA dan hman te). A dawtah RSS-ho an han vulh a, sorkar post lianah an han dah a (Doordarshan-a hotupa ber an dah dan).

Chumi hnuah zirna huang luhchilhin history textbook an ziak ṭha miah miah mai a ni. A tawpnaah chuan ‘ram hmelma’ (anti-national) anga puha inman zak zakte pawh a awm ta a ni. He ‘ethnic democracy’ hi RSS te nena inzawm ngei ni mah se Modi-a hian a nunpui nasa hle tih a hriat theih. Khawvel puma Hindu sakhua tilar turin a bei nasa angreng hle a, Hindu puithiam kawr rawng serthlum rawnga inthuamin Hindu hmun thianghlim a tlawh fo a, Nepal ram thleng thlengin a kal ṭhin a ni tih kan hria. Hindu sakhua zirtirna pakhat Yoga chu khawvel puma tihlar tumin ‘International Yoga Day’ a ti rup rup mai. Heng zawng zawngah hian Muslim leh Kristiante dah tet tumna a lian hle zel tih pawh hre nghal ila a ṭha awm e.

India ram nihphung ril a khawih
Kan ram Danpui chuan sakhaw pawm bik a nei lo ni mai lovin, sakhua eng pawh zui turin zalenna min pe a. Article 15 na chuan sakhua avanga inthliarna khap tlat chungin chhia leh ṭha thiang nei tur leh kan duh tak Pathian be turin zalenna min pe a ni. Article 25 phei chuan “Mipuia buaina emaw, nunphung dik lo leh hrisel lohnate a thlen lo a nih chuan… mi tinte chu thlei bik nei hauh lovin… eng sakhua pawh an biain, an zawmin an thehdarh thei a ni,” a ti. India ramah hian sakhaw zalenna hi phuahchawp ni lovin hriat theih tirh aṭanga lo awm tawh zawk a ni a. Politics hruaitu Ashoka, Akbar, leh Mahatma Gandhi ten hemi chungchang hi ṭha tak tak an lo ziak tawh a ni. Jaffrelot hian Gandhi-a thukhawchang sawi chhawngin, “Hindu-ho hian India ram hi Hindu ram bika an ngaih chuan an suangtuahna khawvelah an cheng tihna a ni ang. Hindu, Mosolman, Parsis, leh Kristiante chu hemi ram mi dik tak vek an ni a, an zavaia ṭhat tlanna tur tal pawhin an inpumkhat ngei ngei a ngai a ni,” tiin Hind Swaraj-ah a lo sawi tawh si a. Gandhi, Nehru, Patel, leh midangten India nihna an lo sawi ṭhin dan leh an lo mitthla ṭhin kha Modi-a leh a hote chuan an hlat rem rem hle a. Chumi lo lan chhuah dan kawng chi hrang hrang chu chipchiar takin Jaffrelot hian he lehkhabuah hian a chhui a ni.

Modi-a Hindutva chu…

Hetiang taka Hindu sakhua leh politics an suihzawmna hi Hindutva an tih hi a ni ber a. Hindu sakhaw pangngai nen chuan dang tak a ni. Hindutva chuan Islam sakhua leh Kristian sakhuate chu a do hle a, ram dang sakhua Hinduism tiral theitu angin an ngai tlat a. Chutiang mihrang daih chu huat tur leh tihbo tur angin an ngai ta tlat a. Kristian missionary-e tan harsatna an siam fo ṭhin tih kan hria. Midangte huata awka a tamin Hindu sakhaw zuitu chi hrang hrangte insuihkhawm tura sàwmna pawh a tam hle. Hetih lai reng hian ṭhenkhat chuan Hindutva hi Hindu society-a hnam ṭhahovin an thuneihna leh dinhmun ṭha India independence hnua an hloh tâk lâk lêt tumna angah an ngai thung. Independence hnua mi pakhat tana vote pakhat a lo nih tak leh hnam hnuaihnung (scheduled caste) te tana reservation siam tak chuan Hindu hnam ṭhaho dinhmun a phet nasa a, kawng tam takah hlutna inang titih an ni ta tlat a. Chumi chu duh lovin he ‘Hindutva ideology’ hi an tilar ta a ni, an ti. Brahmin-hovin thuneihna leh dinhmun ṭha an chan let theih nana an politics khelhna hmanrua vel mai mai a nih chu. Hei hian India ram engti takin nge a sawi danglam ang a, engti takin nge a tihchhiat ang tih chu hunin a la hril dawn a ni.

Kan hriat a ngai

Mizo tam tak rilruah chuan India hi Hindu ram a ni nge ni lo, a ram mi dik tak angin min pawm nge pawm lo tih lam hian chuti takin buaina a thlen lem lo va. India mi nih duh lova lo do at at tawh kha kan ni rêng a. Mahse, he Hindutva thli duhawm lo tak tleh mup mup hian kan nihna kan duh leh chhuan em em Kristianna hi a su chiang a, chuvang chuan min kaihhnawih thuk hle a ni tih hriat tur a ni. India rama piang ni lo sakhua zawng zawng hi ‘mikhual sakhua’ anga an ngaih luih zuitute chuan Hindutva hnuaiah chuan harsatna an tawng nasa telh telh dawn a nih hmel a. A bik takin Chanchin Ṭha hrilna hnain a tuar mek avang leh a tuar nasat telh telh dawn avang hian, Sual hnathawh a tih loh theih loh va, kan khawhawiin hetiang thilte hi hmu thiam phak se la. A chhiar thei chi kan nih phei chuan he lehkhabu ngeite pawh hi chhiar hlawm ila a ṭha ngawt ang.

- RE Ralte