Ram leh hnam issue-ah tunge chiang zawk?
Tun hnaiah Chakma leh Bru vangin hnam issue nasa tak a lo chhuak a, politics lamah pawh inchirhthehna a nasa hle mai. Hun rei tak ata tawh he buaina hi a lo irhchhuak tawh a, tun thlengin chinfel theih a la ni lo. Chakma leh Bru mai bakah Mizoram ramrî chungchangah issue lian tak tak kan lo nei tawh bawk. He mi kawngah hian kan NGO ten nasa takin kè an lo pèn tawh a ni.
Tun dinhmunah Chakma ten Autonomous District Council an nei mek a, Bangladesh lamah an an ram ngiat an tihhlawhtlin duh loh vangin hel pawl Shanti Bahini an lo din tawh bawk. Arunachal lamah pawh kua hreuhin ṭhahnem tak an lut tawh a, electoral roll-a inthunluh chungchangah issue lian tak neiin Supreme Court hial an thleng tawh. Chakma te hi illegal migrants leh foreigner an ni vek lo a, mahse hun rei tak aṭanga lo khawsa tawh leh an thlah kal zel te chu awm bawk mahse an pun chakna rate erawh mihring inthlahchhawnna kawngah pawh rin harsa in an pung chak thung. Mizoram hi anmahnia ro an inrel theihna awm chhun a nih vangin an hnam tan theihtawp an chhuah mék a, an hnam damna tur leh mahnia inrelbawlna ram sualchhuah chu an tum ber a ni tih hi hai rual a ni lo.
Chutiang bawkin thlang lamah Bru an lo ṭhang chho mék bawk a. District Council an ngiat thu an lo puang chhuak ngam leh bawk. He kan ram zîm te, kan thlahtuten thingserh sata thisen nena an lo sahhual hi tunah zet chuan hnam dangten ngampa takin min lo chuh ngam ta a, hnam vakvai tia chhâl te chuan min zuamin min nék chho ta a nih mék hi. Tunah ngéi pawh Mizoram sorkar lakah phût sáng tak tak neiin duh tawkin min kar mek bawk.
Mizoram huam chin leh ramri: Ramri chungchangah pawh kan buaina hi chinfel a la ni lo a, Boundary Commission mumal tak kan la nei hek lo. Mizoram Sq.km 21087-a zau hian chhak lamah Myanmar chu Km 404 laia thui ramrî a nei a, chhim lamah Bangladesh nen Km 318, hmar lamah Manipur nen Km 95, kawmthlang Tripura nen Km 66, hei bakah ṭhenawm te nêk salh salh reng mai Assam nen Km 123 laia thui ramrî hi kan nei bawk. Hmarchhaka vawklal lèn Assam hian keini chauh hi min tibuai lo a, Arunachal, Nagaland leh Meghalaya te nen pawh hian an in nghirngho reng bawk a ni.
Bangladesh nena kan inrina hi km 138 lai a ni a, hetah hian sorkar laipui chuan border fencing a kalpui mup mup mek a, amaherawhchu tun thlenga zawh fel a la nih loh vangin duh thála venhim theih a la ni lo a, kan chhim thlang ram zau pharh dup maiah chuan hnam dang te'n duhtawkin bu an lo khuar chho zelin tun dinhmun hi kan thleng ta a ni.
Mizo te hian kan ram neihchhun hi kan hauhna tawk lo em ni le? Mahni ram ngeiah pawh hmun lo ram kan neih theih lohna a awm ta tlat mai. Kan pi leh pu, kan pasalṭha leh lal huaisen ten an lo sah hual hi kan venghim zo ta lo em ni? Kum 2000 chuang vakvai Israel fa ten an ram an sual chhuah leh theih laiin kan ram neihsa pawh kan humhim thei dawn ta lo em ni? Tunah Chakma leh Bru issue-ah kan in hawrkhawm luih luih a ngai ta hial a. He boruak lo irhchhuahna chhan hi kan politicians te fimkhur loh rah nge, kan hnama kan chian tawk loh vang tih hi zawhna pawimawh tak a ni ta.
Chakma candidate leh hnam issue: Chakma lo ṭhanlen dan han thlir chang te hian politics vang a ni tih rinthiam a harsa lo. District Council an lo neih theih dan te, duhsak taka lo vulh chhotu an awm vanga lo huangtau chho zel an ni tih pawh hai rual a ni lo. Politics inbeihna hmanruaah kan hmang chho mék ta bawk. He tih lai hian kan ram chhung ngeia NGO Co-ordination committee ten Chakma candidate neih lo chungchangah party tinte an ngen thu leh thu an thlunpui thu kan hre ṭheuh ang. Amaherawhchu, ngaihdan leh rindan a inang lo a, Chakma MLA neih hlau an awm laiin Chakma MLA neih duh an awm mek bawk. He ngaihdan inpersan tak hi tunah hian kan chai mék chu a ni.
Tunah hian Chakma candidate hi Congress, BJP leh MNF hian an vawrh chhuak ta a, ZPM erawh chu an dinna ngaiah ding tlangin Chakma candidate an nei ta lo a ni. Politics chungchanga kaih luh takah chuan Chakma leh Bru awmna constituency-ah chuan an mahni aṭangin ZPM tan an vote beisei tur a awm lo tih a chiang a, an mahni pawhin tlang takin an sawi lang ngam bawk. A awmzia ni ta chu Chakma leh Bru te hian an hnam dinchhuahna tur leh an hamṭhatna chauh an ngaihtuah a, anmahni duhsak lotu chu an hnawl tur thu tlang takin an sawi lawk a bawk.
Hnam inpumkhat Chakma leh Bru: Chakma leh Bru te hi an hnam tan a nih phawt chuan BJP emaw, Congress emaw, MNF emaw vote turin an ṭangrual ṭhap thei tlat a ni. Kei ni lamah ngaihdan inpersan tak kan neih laiin an ni erawh an hnam tan nghet takin an ding a, hlawm khatin ke an pen thei zel a, hnama issue an la vung a, politics hi hmanraw hriam berah hmang mek in kan ram politics hi an lo thunun let ta daih thung a nih hi.
He ti hian kan politics kalpui dan leh hnam issue-a hnam dang te an kal vung dan chu kan hrethiam mai ang. Minority duhsak kawngah ṭhenkhat kan harh viau a, kan vulh hreh lo bawk. Kan politics thlir dan a inang lo a, kan ngaihdan a inpersan ang chiahin kan ram kaihhruai dan pawh a danglam bawk. America rama Democrats leh Republican hruaitute foreigner chungchangah an ngaihdan a inpersan ang chiahin kan ramah pawh party hrang hrang ngaihdan hi a inpersan mék a ni.
Tuna kan ram chhung ngèia hnam politics lo khêl tute engtiang taka lo dawnsawn tur nge tih hi hriatthiam a har ngei ang. Foreigner nawrchhuah kawnga party ṭhenkhatin hma an lo lak tawh laiin chu hmalakna dodaltu an lo awm bawk. Ram chhunga hnam hrang hrang khawsate chunga rorel dan hi political administration harsa lai ber chu a ni. Kan ram tan a ṭha ang em, kan tuar let thei ang em, kan party in a chhiat phah ang em… Ngaihtuah tur a tam khawp ang.
Kan hnam issue leh politics kan kalkawp tir dan hi ngaihtuah chian a ngai a, kan ram neihchhun hi kan enkawl thiam a ngai takzet e. Foreigner hnawhchhuah chungchangah kan sorkar lo hrawn tawh te zingah Brig. T.Sailo kaihhruai sorkarin hma a lak bak kha political party te hian hma an lak hriat a la ni lo. Sawrkar huna CADC thiat tura intiamte pawhin hma an la chuang lo a, rorelna famkima thuam ‘Vibrant Chakma Nation’ te a ri ta hial zawk a. Dan hmanga hnawtchhuak tura ke pèntu tun ṭhangkhat lian zet chhung hian an awm hek lo.
Chuvangin, tuna kan kal dan hi chuan hnam tin chi tin te an lo huangtau zel ang em tih hi beng sika ngaihtuah tham a ni. Ram venhimna aia mahni party dinchanna kan ngaihtuah lutuk vangin kan ram min lo chhuhpuitute hi an la huangtau zel ang tih a hlauhawm hlel lo e. Kan lal huaisen Lallula ten Rûnlui chhak lama ramri sahzauna atana Rua an lo phun te, Bengkhuaia ten thlang lam Vai ho an lo suat te chu thawnthu mai a chang zo ta a, chhim leh hmar chhak leh thlanga kan thlahtu ten an lo sahzau Zofa te ram neih chhun chuan chhantu a au ta a nih hi.
- Lalnunmawia Pachuau