Written by
Dr. C. Lalrampana

VÃNTLÃNG SUALNA

A KAMKÊUNA

India hi khawvêla mihring tamna ber dawttu niin February 17, 2022 thleng khan mihring Tluklehdingawn khat maktaduai zali pahnih singnga zanga sawmhnih pasarih (1,402,050,527) kan ni. Heti khawpa mipui tam hi ni mah ila, mipui rorelna (democracy) ram lian ber a nih avangin khawvêl ram dangte'n an awt hle.

Chuachhapah India Dãnpui Equality Rights (article 14-18) 1.1 article 14 of the constitution-in a sawi angin mitin zalênna thuhmun pek kan ni lehnghal. State/ UT tinte hian a ram mipui, mimal tinte hnenah he dikna chanvo thuhmun, intluktlãnna thuhmun hi angkhat vekin, tumah thlei bik emaw, thliar bik emaw nei lovin, angkhat vekin, thuhmun vekin a pe tur a ni a; mitin chungah rorelna thuhmun felfai leh dik tak a lek kawh tur a ni. India khua leh tui nih hi a nuamin a va han vanneihthlak tehlul êm!

Amahetawhchu, "zalên in ni a, nimahsela in zalên­na chu sual khuh nan hmang lovin, Pathian bawiha awm nan hmang zawk rawh u." (1 Pet. 2:16) tih thu kan hmuh ang mai khan India ramah hian kan zalênna hmuh, dikna thuhmun kan neih hi sual khuh nan kan hmang nasa a. Kan zalênna kan hman thiam loh avangin 'vãntlãng sualna (social evils)' kan tih hi communist ramte aiin a hluar zawk daih niin a ngaih theih.

ENGNGE A AWMZIA?

Vantlång sualna (social evil) awmzia chu: Khawtlãng/ vantlãng tana thil ṭha lo, chhiatna thlen thei thil, sualna chi hrang hrang, ram leh mipui vãntlãng, khawtlãng hmasãwnna dãl thei leh tiṭhuanawp thei thilte hi a ni. Chung zinga lang­sãr zual deuh deuhte chu- helna leh buaina chawh­chhuah, zu sak leh zawrh, zu ruih, nawhchi zawrh, rukruk, ruihhloa sum­dawn leh ruihhlo ngaih, chi inthliarna, lehkha thiamlohna, retheihna, hmei­chhe thuam leh chhawm (dowry system), nau­pang kum tling lo hlawh­faa rawih etc. te a ni.

A LO AWM CHHAN

Vãntlãng sualna chi hrang hrang hi chhan nei lovin a lo awm mai bik lo. Chung a lo awm chhan tlangpui langsãr zualte chu- retheihna; mãwlna leh lehkha thiamlohna; Sorkar hna indaihlohna; mipui pun chakna; khawpui tãwt luat tukna; hmeichhia leh mipa thliarna; chi inthliarna leh inchimralna avangte a ni.

VÂNTLANG SUALNA DOTUTE
India rampum huapa vantlâng sualna dotu, thi leh thau pawlha thisen chhuak khawpa ṭang ngam, mahni inphata nun pawh thâp ngam kan nei a; hengho avang hian India mipui heti zozai hi tun thlengin inngeih leh inlungrual takin kan la chengho dial dial a ni. Chung kan ram leh hnam tana sûlsutu leh hmatâwnga lo ding tawh ṭhinte chu - Raja Ram Mohan Roy, Mother Teresa, Mahatma Gandhi, Ishwar Chandra Vidya Sagar etc.-te an ni. Anniho beihna leh theihtâwp chhuahna avang hian vântlâng sualna lian tak, khawvel pawhin a buaipui leh ngaimawh êm êm; vântlâng sualna râpthlak tak pakhat kum zabi BC 4-na lai aṭanga lo irhchhuak, a tak taka kum zabi AD 5-na - 9-na laia an hman (practiced), inhâl hlumna (Sati system) chu December 4, 1829 khan British India Governor hlui - General Lord William Bentinck hovin Dan ang takin khapna dan House-ah pawm a lo nih phah ta a ni. Sati system tihtawp a nih aṭanga kum 158-na 1987 khan Rajasthan-ah kum 18 mi Roop Kanwar chu hâl hlum a ni a; a hnu kum 15-na kum 2002 khan Madhya Pradesh-ah hmeichhia kum 65 mi chu hâl hlum a ni leh bawk. Mahse, heng thil thleng hi chu mi luhlulzualte thiltih mai mai a ni. Sati system erawh paih bo (abolished) vek tawh a ni.

VÂNTLÂNG SUALNA LANGSÂR ZUAL 5-TE:
Vântlâng sualna hlàwm lian tak tak ṭhenkhatte chu sutkian ni tawh mah se, tun thlenga min la chiahpiahtu vântlâng sualna ṭhenkhat kan la hmachhawn tawp hleihtheih lohte chu :-
Hmeichhia leh mipa dahsan hleihna;
Kum tling lova inneih;
Hmeichhe thuam leh ro chhawm (dowry);
Hlemhlêtna leh eirûkna;
Uirèna sual;
Kum tling lo hlawhfaa chhawr;
nawhchi zawrh;
Chi inthliarna, ruihhlo ngaih leh zawrh etc-te a ni.

MIZORAM BIKAH
India ram hnampui leh tam ber zawkte vântlâng sualna hmachhawn ṭhin hmeithai halhlum (sati system) leh hmeichhe thuam chhawm (dowry system)-te ching ve mah suh ila, vawiin thlenga vântlâng sualna (social evils) kan la hmachhawnte a awm a, heng do reh tur hian India rampum huapa vantlang sualna dotu - Raja Ram Mohan Roy, Mother Teresa, Mahatma Gandhi, Ishwar Chandra Vidya Sagar etc.-te ang kha tun thleng hian hmuh tur leh hriat tur kan la awm ve lo niin a lang. Vawiina kan social activitist neih ve chhun nia langte lah hian âwn lam (tendency) an la nei deuh zel niin a lang bawk si! Engpawhnise, Mizorama vântlâng sualna kan la hmachhawn fote chu i han thlir zau teh ang:

UIRENA SUAL
Inneih hunserh buatsaih apianga kan puithiamte'n an chhamphual ṭhin leh a thunawn pawimawh (important chorus) tâwpthang chu, "Mi zawng zawng zingah inneih hi chawimawiin awm se la, khum pawh tihbawlhhlawh lohvin awm rawh se; inngaite leh uirete chu Pathianin a ngaihtuah dawn si a," tih hi a ni. Hetiang hi ni mah se, nupa tuak 100 zingah khum tibawlhhlawh miah lo hi nupa tuak 20% an awm ang em? tih chu chhût tham fe a ni ngei ang? Nupui-pasal inuiresan an tam êm êm a, nupui fanau nei chunga sâwn thlâk; pasal fanau nei chunga tlangvâl emaw mipa dang ûm ching; nupui-pasal nei chunga nupa ang maia inkawp; kohhran rawngbawltu ni chunga uire reng; nupui fanaute sazu meidawhsan; chhan mumal pawh awm lova nupui fanaute hnawtchhuaka nupui dang nei etc. an tam hle tih chu hai rual a ni lo. Nupui-pasal nei lai ve ve, inngâizâwnga mahni nupui fanau pawm laite ve ve tlânchhuahsana innei tate chuan - "Eng vanga hetianga awm ta mai nge in nih le?" tia zawhna an chhannaah chuan - "Hetia keini pahnih kan innei ta mai hi thlarâu thianghlim hnathawh, Pathian ruat liau liau niin kan hria," zuk han ti ngama maw le! Hetih lai hian Setana lâwm lutuk hahnibeh lang vek leh kamsir tawn tawn peh duai khawpa a nuih ṭhen ṭhu ngei a rinawm. An tamzia ngaihtuahin Kristian lo zawk Muslim, Hindu, Sikh, Buddhist etc.-ho zingah hetiang êm êm hian keini angin uire an tamin a rinawm lo.

NAWHCHI ZAWRH
Phai ram khawpui lian (metropolitan city)-ahte kan kal chuan nawhchizuar hmuh tur an awm nual ṭhin. Nawhchizuar awm remti ve lo Mizoram Kristian 87% awmna ram aṭanga phairam khawpuia zin ṭhinte pawhin nawhchizuarho an dâwr ve fo tho mai! Taxi khalhtu pakhat ka zawh chuan, "Sunday apiangin Mizo zingah nawhchizuar dâwr tawk an awm ve ziah ṭhin," a ti mauh mai! Amah ngei pawhin a hruai fo thu a sawi tlat.
Mizoramah nawhchizuar lane awm duh lo teh mah ila *Khawpui Services (KS)* tia hming dang vuahin nawhchi zuar tluk chiah tho siin an vir suau suau lawi si a nih hi! Ṭhenkhat erawh KS tih hming puttir chi chiah si loh, mu chunga inchhung bungraw tuak thiam; in leh lo din; zirna sang zawk chhunzawmnana hmang; cell phone leina tuak; incheina cosmetic leh thawmhnaw (garment) tuak thiam; scooty leh bike, lirthei tuak thiam; Sumdawn bulṭan nan leh hna hmuhnana hmang etc. hriat tur leh sawi tur an kat ta nuk mai niin a lang.
Sorkar hnathawk IV grade pakhat chuan a nupui fanâute thlimin zan hnih khat thilthuah a thla khat hlawh a hmang fai vek a, a haw leh hnua a chhan an han zawh chuan Hotel changkâng tak pakhatah zu leh sa tlânin nula hmêlṭha leh pian nalh tak tak book-in, a lo riahpui ṭhin thu leh, a mutpui phak loh pui pui a khawsakpui nan a hlawh a tlak ral thu leh, vânnei a intihzia hahipin zu han sermon ngama maw le! A va han zia lo ṭhin tehlul êm! Hetiang vangte hian a lawm, India ram pumah HIV/AIDS vei tamna ber state kan nih phah mêk nachhan chu? Chuvangin, a langa mawina leh pharisai nun, takna leh dikna awm lo, Kristian nun phakarna leh nawhchizuar lane awm ve remtih lohna ringawt hian min chhandam lo vang.

HLEMHLÊTNA LEH EIRÛKNA
Mahni hnaa rinawm lo, sum tlêm tê ûma thamna la duh, sorkar sum leh mipui chanvo fanghma no ei duh, mahni awmna pâwl leh kohhran sum pawh paipâwn ṭhen duh, kâwlphetha pawt ru duh leh electric metre herh muang lui duh, tui pawt peng ru duh, ṭhenawm ram leh huan lo ram, in hmun a ruka hlepru duh, mi huan leh lo thlai ilo leh sangha dila sangha ruksak duh, hun khirh leh harsat lai denchhena mahni thil zawrh lai chi hrang hrang, to uchuak taka hlâwk tuma tìmna nei miah lova hralh miah miah duh, khawvêla chawhmeh leh sa to ber bera hralh duh leh hralh thei, mi lirthei part ruksak duh, dâwr rawk, Environment & Forest Department teak plantation suasam ral ṭhak duh etc. sawi tur a tam lutuk sawi kim sên a ni lo. A langa hlemhlêtna leh eirûkna hua, a tak taka an tihsual phu tawka dan anga hrem dawna ṭan leh tlat si ṭhin, eirûk haw tak tak chuang lo, pawl leh kohhrana chanvo ṭha ṭha chang tura pâk leh huam huam lawi si ṭhin hlir awmkhawm kan nih hmel mang e?

RUIHHLO NGAWL VEI
A zâu zawnga thlir chuan ruihhlo tih hian a huam zâu thei hle. Ruihhlo hlauhawm (narcotic drugs)-te chu - Codeine, dextropropoxyphene, dihydrocodeine, fentanyl, hydrocodone, hydromorphone, ketobemidone, morphine, oxycodone, pethidine, tilidine & trimeperidine-te bakah Heroin; S/Proxyvon or Parvon spas; alprazolam; diazepam; peptica; ganja; cough syrup; pacitane (pepe); respira-D; codeine; cataspa; dendrite; carozepam; nitrosun; liquor; Pseudoephedrine @khehpuam & Methamphetamine (Meth) etc.-te a ni.

Hetih lai hian kohhran leh Zoram mipuite hian ruihhlo chi khat ZU (liquor) ringawt kan ngaimawh emaw tih turin zu khap thei tura intiamkam huai leh party manifesto-a Zu khap tur thu tarlang huai thiam apiang kan vote tling ṭhin a: hetih lai hian Drugs & Narcotic Department-in kum 1984-2021 kum 37 chhung zawnga ṭhalai tleirâwlte'n ruihhlo an ruih leh an ngaih ṭhin an thihpui a tarlan danin - Heroin vanga thi 214; S/Proxyvon or Parvon spas vanga thi 1161 leh a dang vanga thi 318 an awm a. Zu kan buaipui viau laiin kum 37 kalta chhunga zu vanga thi chu damdawi ruihhlo vanga thi nen chuan tehkhin tham loh khawpin an tlêm a ni, ruihhlo hlauhawm dang vanga thi chu 1693 zet an tling thung. A langa mawina zawnga zu khap rêm ṭhakna (dry area) nih tum ringawtna hian kan ṭhalai nun suattu damdawi ruihhlo hlauhawm hi a tirêm hauh lo vang.

- Dr. C. Lalrampana