Written by
C.Lalchhuana

EVM hi a rintlak em? Rigging, tamper-proof a ni em?

Kum 1980 khan Integrated Circuit Voting Machine chu MB Haneefa chuan a siam chhuak a, Tamil Nadu khawpui parukah mipui hmuh theihin enchhinna neih a ni. He voting machine hmuhchhuah thar hi ṭha an tih em avangin kum 1982 khan 70-Paravur Assembly Con­stituency, Kerala chhunga Po­lling Station 50 ah hman chhin a ni.

Machine hmanga inthlan chu a hautak lovin a felfai ema an hriat avangin Election Commission of India chuan kum 1989-90 khan Public Sector Undertaking pahnih - Electronics Corporation of India Ltd, Hyderabad leh Bharat Electronics Ltd, Bangalore chu Electronic Voting Machine ṭha tak leh rintlak a siam tir ta. Kum 1998 November khan EVM chu Assembly Constituency Elections atan hman a ni. Madhya Pradesh chhunga constituency 5-ah; Rajas­than chhunga constituency 5-ah leh Delhi UT chhunga consti­tuency 6-ah hman ṭan tak tak a ni ta.

EVM-Control Unit pakhat hian vote 3840 a record thei a, Balloting Unit pakhatah candidate 16 hming a tlar theih bawk; a vaiin balloting unit-4 a vuah theih a, candidate 64 a tlar theih a ni. EVM hian vote a record tawh chu kum 15 emaw a aia tam emaw a vawng ṭha thei. EVM battery han vuah leh chuan EVM-Control Unit in vote a record sa pawh hmuh leh theih mai a ni. EVM malfunction chhan pakhat chu a battery lo hlui deuh vang emaw hmun hnawnga dah rei chuan a down theih vang emaw a ni duh hle. ECI chuan hlawhtling takin State Assembly election vawi 107 leh Lok Sabha election vawi 3 ah EVM hi a hmang tawh a ni.

EVM chungchanga sawiselna chu candidate inthlannaa chak zo lo aṭangin emaw a party awmna

aṭangin emaw a ni fo ṭhin. Candidate ṭhenkhat inthlannaa chak loten chhuanlam atan EVM hi a rig leh tamper theih a, vote an tihchingpen avangin ka tling lo a ni, an tih ṭhin avangin a khinna ‘election petition’ High Court hrang hranga thehluh bakah Supreme Court thlenga ‘appeal/ petition’ thehluh leh ngaihtuah a lo ni tawh. Chung Election Petition an file-na chu Madras High Court, 2001; Kerala High Court, 2002; Delhi High Court, 2004; Karnataka High Court, 2004; Bombay High Court (Nagpur Bench), 2004; Gauahti High Court, 2014; Uttarakhand High Court, 2017; Supreme Court of India, 2017.

High Court hrang hrangah election petition chu ngaihtuah a lo ni tawh. EVM ṭhat tawk lohna, a rig theih leh tamper theih ngei a ni, tih chungchangah thu chiang (evidence) engmah a khingtute hian an phawrh chhuak thei ngai lo. Election Commission chuan ‘EVM hi stand-alone machine, pawn lama thlunzawmna nei lo, remote control nei lo, rintlak tak tamper proof a ni’ tia an ṭanna chu dingchang zawk zelin High Court hrang hrangah thiam a chantir zawk ṭhin a ni. ‘The detailed analysis of EVM and its credibility, reliability, robustness has been validated by various High Courts in all the cases,’ tih hian a tichiang awm e.

Supreme Court pawhin High Court thutluknaa lungawi lo appeal/ petition an thehluhte chu a chunga sawi tak ang bawkin a hnawl vek a ni. EVM rinhlelhna a awm loh nan leh voter-te’n candidate an duhthlan ngei an vote a ni tih tichiang turin Supreme Court chuan VVPAT vuah EVM hmang tawh turin Election Commission of India chu thurawn a pe ta. VVPAT vuah tur hian maktaduai khat EVM upgrade leh VVPAT thar hlak siam a ngaih avangin a theih chin chinah kum 2013 tawp lam aṭang chuan VVPAT vuah EVM hman ṭan a ni.

Kum 2017 February/ March thla chhungin state panga - UP, Uttarakhand, Punjab, Goa, Manipur-ah te Assembly Election neih a ni. Congress leh party dang tling zo lote chuan EVM an mawhchhiat avangin Political Party 13 intelkhawm chuan ni 10/4/2017 khan Election Commission hmuin complaint an thehlut. ECI chuan ni 12/5/2017 ah all party meeting a neih pui hnua thutlukna a siam tak chu ‘tun aṭanga inthlanna neih reng rengah VVPAT vuah EVM chauh hman a ni tawh ang’ tih a ni ta.

Hetih lai hian Seniour Cong­ress leader shri Veerapan Moily (previous Union Law minister) chuan EVM chungchang a sawi - ‘Indian electoral system hi khaw­velah a ṭha ber, hei hi UPA leh Congress hnathawh ṭhat vang a ni, fak an phu a ni’ a ti a. Kapil Sibal (previous Union HRD minister) pawhin Supreme Court a EVM chungchanga petitioner aiawhin ‘EVM a ṭha tawk lo, manual ballot system a thlak leh a ngai a ni,’ tih chungchanga argument a neih laiin ‘in sawrkar lai 2009-ah EVM hi a ṭhain a rintlak, tun hnua Lok Sabha leh assembly election awm reng rengah hman tur tiin passed a ni lawm ni,’ tia Judge-in an zawh chuan chhanna a van hmel viau a ni.

Punjab CM, shri Araminder Singh lah chuan ‘EVM hi lo tiching­pen nise chuan Congress hian Assembly election-ah hnehna kan chang lo tawp ang,’ a ti bawk nen. (Akali Dal leh BJP ṭangkawpin theihtawp chhuahin paihthlak an tum). English-a a thusawi- ‘If EVMs were tampered with, the Congress would not have won the Punjab Assembly Election and I would not have been in power’ hian a tichiang mai.

Mizoram Inthlanna, kum 2003 Assembly election khan a vawi­khatna atan EVM hman ṭan a ni. 20-Suangpuilawn (ST) AC ah khan inthlan hma ni 19/11/2003 zan khan misualin Sakawrdai polling station-ah buaina siamin EVM an tihchhiat sak. Ni 20/11/03 inthlan ni hian misual, tu tih hriat lohten mipui an rikrap avangin mi tam takin vote an thlak lo. Total vote 7816 awmah vote 3014 (38.57%) chauh thlak a ni. Candidate pathum- INC, MNF, MZPC te kidnap case a awm ta, mipui lungawi lo tam tak an awm bawk. Mahse ECI chuan vote tla awm ang ang chu chhiar tur a tih angin DC, Aizawl building pakhat ‘counting hall’ ah vote chhiar a ni. Vote chhiar lai hian mipui pung­khawm zinga mi ṭhenkhatten counting hall luhchilhin polled EVM te chu an vawchhe vek ta mai. ECI chuan vuak chhiat polled EVM te chu candidates, political parties, journalists, media leh a duh apiang hmuh theihin ECI, Delhi a chhiar turin thupek a siam ta.

Pu R.Hrangtawna Addl DC&RO chuan polled EVM vuak chhiat chu a zuk chhuk pui, vote chhiar turin ECIL engineer-te ruat an ni. ECIL khawlah EVM vuak chhiat aṭanga memory chip an lakchhuah an han vuah chuan vote tla zat a lo la vawng ṭha vek mai. Vote chhiar zawha candidate te vote hmuh dan: H.Lalsangzuala (HPC) - 2195; Vaninmawia (MNF) - 352; Dr Ngurdingliana (INC) - 221; H.Laltanpuia (MZPC) - 194; C.Ramkinlova (JDU) - 45; A.Siama (CPI) - 7. Vote hmusang ber Pu H. Lalsangzuala chu tlinga puan a ni.

Hetiang khawpa EVM vuak chhiat vek tawh pawha vote a la chhiar theih chuan EVM rintlakzia a tichiang hle a ni. EVM rigging, tampering leh a rintlak lo tih chungchanga candidate-te leh mi ṭhenkhatin an khinna, election petition-te chu High Court hrang hrang leh Supreme Court-ah pawh hnawl (petition dismissed) zel a ni. Mizoram aṭanga election petition- H.Rohluna vrs L.Thangmawia & Others, Appeal No 88, Petition No 13 of 2014; Dr R.Lalthangliana vrs Chalrosanga & Others (6 Sept 2014) te pawh Gauhati High Court chuan ngun taka a ngaihtuah hnuah a hnawl (dismissed) ta a ni.

EVM hi tihchangtlun (upgrade) zel niin,VVPAT vuah vek EVM chauh Assembly election awm tur atan hman a ni tawh dawn. EVM rigging, tampering tih vel hi chu kan ngaihṭhatlohna hrin chhuah niin alang. High Court-in judgment a siam, sentence pakhat hian a tichiang felfai mai awm e: ‘It is more than clear that the entire grievance of the eletion petitioner is structured on the basis of his suspicion and apprehension. Suspicion and apprehention howsoever great those may be,cannot be construed as material fact as is understood by law’. EVM hi a rintlak. Rigging, tamper-proof a ni, tih chu High Court hrang hrang leh Supreme Court hmuhdan a ni.

- C.Lalchhuana