Written by
A.K. Rokhum
Advocate

ASSAM LEH MIZORAM RAMRI BUAI CHUNGCHANG HRIAT ZAU NAN

Ramri humhalh chungchanga dan leh hrai lama a sawifiahna (Legal Theory) kan en chuan “Occupancy is the prima facie evidence of ownership” tih a ni - a awmzia ni bera lang ta chu ram (land) luahtu hian neitu nihna (ownership) a changchawi zel thei niin a lang. Ram hi a neitu dik tak pawhin hun rei tak chhung luah lum loh emaw rei tak chhung kut a thlak lo a nih chuan neitu nihna hi a chân thei a ni. 

Communist Leftfront ho chuan an slogan-ah “Langal Jar Jomi Tar” tih hi an uar hle a, chumi awmzia chu “leilettu chu ram neitu a ni” tihna a ni. Hei hi a bik takin tun hma aṭangin India ram hi Zamindar System lo hman a lo ni tawh a, British Sorkar Kumpinu-in kum 200 dawn lai India ram a awp lai pawhin Zamindar System hi a ti rem theih tak tak loh a ni. 

Zamindar ho hi ram leilet zau tak tak neitu an ni a, an hnuaiah hian Talukdar engemaw zat an awm bawk a, chumi te hnuaiah chuan Farmer (kut hnathawktute) lei let khawihtu leh enkawltu tak tak chhungkua a za tel an awm a ni. 

Farmer ho hian hun rei tak tak a kum telin leilet an enkawlin thlan sa phulkaiin hna an thawk a, a hlawkna erawh chu Zamindar ho leh Talukdar ho hian an chang vek a ni. Hah taka a kum tel an lo enkawl tawhna leh hlawkna erawh chu an tel phak ve loh avangin Zamindar System hi Capitalist ho do nan Communist ho chuan nasa takin an dodal a ni. 

Mojdoor kut hnathawk mi retheiten chanvo an neih ve theih nan Zamindar System hi an dodal a ni. Chumi kal zel aṭangin tuna Land Ceiling System te pawh a rawn hrin chhuah phah ta nghe nghe a ni. Mi hausa Capitalist/ Zamindar ho in an mamawh ai tam ram zau tak tak nei hi India state sorkar tam takte chuan Land Ceiling System hmangin mimal ram zau tak tak pek hi phal tawh loin an control ta reng a ni. 

Mizoramah ngei pawh kan L.S.C ṭheuh han en ila, ram neitu chu a ram chhunga a thil tih theih chin chiang takin a inziak a. Insakna atan emaw huan thlai siam nan emaw sumdawnna atan phalsak te pawh a ni thei e, chutiang chuanin ram neitu chu phalna (permit) pek an ni, luah lum a, hma la a, ti puitling tura ngaih an ni bawk. Ram neituten engmah hmalakna an neih si loh chuan a petu sorkar (Govt.) chuan a cancel/ tihtawp sak leh thei bawk a ni. 

Ram lei lung neih dan theory pakhat leh chu Latin ṭawngin ‘Vigilantibus Et Non Dormientibus Jura Subveniunt’  tih a ni. Sap ṭawngin a awmzia chu, ‘The Law Assists those who are vigilant with their rights, and not those that sleep thereupon’ niin, kan dikna chanvo/ right kan haider a kan muthilh san chuan, dan pawh hian min chhan thei lo tihna a ni. 

Keini pawh a hun taka hmalak a kan bawhzui a, kan ramri buai chung changah pawh hian dan ang taka kan dikna chanvo kan hman ṭangkai vat loh chuan, danin min chhan theih loh hun a lo la thleng ngei ang. Chumi hunah chuan kan pi leh pute’n 'Se bo hnu a, se kawng khar ang' an tih ang lek fang ka ni tawh dawn tihna a ni. 

Kan Zoram aia state upa zawk kan ṭhenawm state, a bik takin Reng Ram kan tih mai ṭhin Tripura Sorkarin 1947 India Independence a nih aṭangin ral lehlam East Pakistan, tuna Bangladesh ram nena ramri an lo humhalh dan han thlir zau ta lawk ila. India Independence kan lo nih hnuin, India-a Lal ram tam tak chu Union of India-ah an in fin khawm ta vek a. Chutiang chuan Reng Ram, Tripura Regency Territory pawh India-ah infin khawmin Union Territory-ah puan a ni ve a. An Chief Minister hmasa ber chu Mr. Sachin Singh a ni. Tichuan Mr. Sukhamoi Sen Gupta hian rawn thlakin, anni pahnih hi Congress mi leh sa Hindu pachal ve ve an ni. 

Tripura state ral lehlamah hian North leh West leh South thlengin KM 470 velin East Pakistan (tuna Bangladesh) Muslim ho nen International Boundary-in a hual vel a. Ral lehlama chengte hi rethei hle mahse nupui pahnih/ pathum nei deuh vek an ni a, an pung chak hle bawk. Chumi hre rengin Tripura Sorkar chuan a tirte aṭangin ramri hrulte-ah mipuiin an luah nghal zel loh chuan hun reiah nasa taka buaina a lo la thleng dawn tih hriain Border Area Village Project an buatsaih ta nghal rup mai a. 

Tichuan ramri hnaih thei ang berah mihring chen theihna turin in leh lo a din sak a, kawngte siam ṭhain, Border outpost an siam tel nghal zel bawk a. Ramriah chuan an khua leh tui mi rethei, in leh lo nei ve lote (landless) settlement pein an awm tir ta zel a ni. Tichuan, ramri hrul chu India khua leh tui mite chenna in a khat vek a ni. 

Ral lehlam, East Pakistan Muslim te chu tam hle mahse ramri pela rawn khawsak chu an tan a theih ta loh a ni. A chhan chu ram luah tur ram ruak a awm lova, in leh lo neiin mihring an khat vek tawh si a, tunah chuan ral lehlam Bangladesh aṭangin rawn luh ruk tum mahse State Sorkar  inrawlh pawh ngai lovin ramriah an mi leh saten engkim an hriat vek avangin an ram mi leh sa ni leh ni lo te chu Village level-ah pawh an rel thei ta zel a ni. 

Tunah Assam leh kan Zoram ramri hi han thlir ila, tunhma chuan Kanhmun khua aṭangin Assam nena kan ramri chu Rangamati tiin rual uten an sawi ṭhin chu Kanhmun khua aṭangin KM 10 chuang zet a hla a ni. Kum 1977- ah keimah ngei pawh Bajaricherra bul, Makunda Christian Leprosy Hospital aṭangin kea kalin Rangamati chu Assam khaw tawp Mizoram ramri-tu niin, chutah chuan check gate a awm a, Police 3 (pathum) leh Home Guard 2 (pahnih) in an veng nghe nghe a ni. 

Tunah chuan Rangamati aṭangin Mizoram chhung thui tak Muslim vaiho chuan in leh lo dinin an rawn khawsa tawh a ni. Tin, tun hma pawhin Silchar - Aizawl National Highway kawngpui Lailapur ep te-ah khuan Assam Rifle ho hian camp neiin check gate Mizorama lut tur lirtheite an lo check vek zel a. Chutah chuan Cinema Hall leh Canteen te pawh neiin an awm bawk a ni. Chumi Sipaiho check gate chu Assam leh Mizoram ramri anga ngaih ṭhin a ni. 

Assam Rifle ho in an camp an chhuah­san hnu pawh khan MZP in chumi hmunah chuan Chhawlbuk/ thlam an zuk sa a, amaherawhchu mi tu tih hriat lohten MZP chhawlbuk/ thlam sak chu an lo halsak a nih kha. 

Tunah chuan Assam mipuiten a bik takin Auto-rickshow driver-hovin Vairengte khaw dai bul lawk BRTF-ho Camp bul lawkah Chawlhbuk/Station hmun atan rawn hmangin tun hma Assam Rifle ho Check Gate aṭangin Km khat (1) leh a chanve dawn lai Mizoram chhungah Assam ramri tiin an rawn hauh ta daih a ni. A tlangpuiin Zofate chuanin kan ramri tia kan hriat Inner Line Forest Reserved atangin Km 5/ Km 10/ Km 15/ Km 18 ramri kalsanin kan khawsa a. Assam lam erawh chuan mihring In leh lo nei lo (Landless/Homeless) an tam em avangin an ram chhunga In leh lo nei pha lo Bangladesh Muslim Refugee te pawh an ni ang; chungte chuan Assam nen kan ramri rawn pel daihin Mizoram chhungah In leh lo sain an rawn khawsa ṭan mek a, a ṭhen phei chu hun rei tawh tak ata lo khawsa tawh niin huan leh thlai puitling tak tak neite pawh an awm a, anni chuan a khawi State-ah pawh awm se pawi ti lem lovin Mizoram chhunga awm in ni e pawh ti ila an lawm khawp ang, anni chuan, “Ka pu Residential Certificate, Birth Certificate, Ration Card leh Electoral ID Card te min siamsak rawh u,” an ti nghal ang, mahse chutianga ramri humhalh kan duh vanga anmahni Mizoram mi leh sa anga kan pawm ngawt chuan rei lo teah harsatna lian tham kan hmachhawn thei ngei dawn niin a lang bawk si a, hun rei lo teah beisei aiin an lo pung chho anga mahni MLA nei thei hial khawpin kan ram rorelna khawlah an la rawn tel lovang tih a sawi theih loh a ni.

 A theory lam bawk han thlir leh ta ila Political Science chuan State awmzia sawifiahin thil 3 (pathum) pawimawh deuh deuh te chu 1. Population (Mipui) 2. Territory (Ram) 3. Government (Roreltu Sorkar) hemi pathum te zingah hian a pawimawh ber chu population/mipui hi a ni a, a bik takin Democracy hmanga rorelna India ramah phei chuan mipui suk thlekna lam lamah hian Sorkar thar a ding zel a ni, mipuiin kan vote a kan support loh chuan tu Political Party mahin Sorkarna an siam thei lo. Tin, tun hmaa kan pi leh pute hun lai pawhin ‘Lal chu do rawh, mahse khaw mipui chu do suh’ an lo ti ṭhin a, chu chuan mipuite pawimawhzia a entir a ni.

Zoram buai ṭantir 1966 hunlai vel hma ata tawh khan Mizoram hi Lushai Hills Autonomous District Council, Sixth Schedule hnuaiah Assam state aṭangin mahnia inrelbawlin Local Self Government in kan lo awm tawh a, chumi hun laia kan kum khat (1) budget chu Rs.50,00,000/- (Rupees Nuai Sawmnga) chauh niin, indaih ngaihna a awm lova, ei leh barah harsatna nasa tak kan tawk nghe nghe a, tichuan chung ei leh bar a harsatnate sutkian a nih theih nan MNFF (Mizo Nation Famine Front) chu din niin, ei leh bar harsatna sutkian kawngah hma la nghal in, India Central Sawrkar leh Assam Sawrkar dawr turin palaite pawh tirh an ni. Chumi hun laiah chuan zirna lamah pawh kan la hniam hle a. Shillong aṭangin Asst. Inspector pakhat chauhin Lushai Hills District pumpui chu min rawn uap nghe nghe bawk a ni. Tichuan hun lo kal zelah MNFF chu MNF (Mizo National Front) registered party anga kal hotuten ṭha an tih zawk avangin thlak ni leh in, tun thleng hian Registered Political Party MNF (Mizo National Front) tih zel a lo ni ta a ni. Mizoram rambuai kalzel ah, Central Sawrkar chuan engti angin nge MNF Movement chu an control theih ang tih ngun taka ngaihtuahin, silaia inkah ringawt chu buaina tihkian nana thil tha ber ni thei dawnin an hre lova, MNF Movement leh Mizoten Independent an ngiat chu bengdai tuma hmalak nan policy hrang hrang duangin, chung zinga langsar ber pakhat chu Khawkhawm (Grouping) hi a ni, Mizoram dung leh vanga khaw hrang hrang darh nuai a awm avangin MNF Free Movement chu control harsa niin an hria a, chuvangin khawkhawm (Grouping) kha kalpui a lo ni ta a ni. Tichuan hmun dang aṭanga mikhual lo kal reng reng chu khawtlang hruaitute leh sipaite hnenah in-report zel tur tih a lo ni ta a, chuvangin MNF te tan chuan Zo khaw hrang hrang ah awm emaw pal tlang a lo harsa ta hle a. Tin, chu mai bak ah ei leh bar supply chungchang ah harsatna a lo awm ta a. Underground Headquarters atan chuan India ramchhung a lo rem tak si lohah chuan India ram pawn ṭhenawm East Pakistan leh Burma ramri vel Arakan leh Sazek Tlang (East Pakistan) ah te hmun khuar a lo ngai ta hial a ni. Tin, East Pakistan a MNF te an khawsak lai khan Ram Sai (Wild Elephant) tam tak an kah thu East Pakistan President Mr. Ayub Khan beng lo thleng in, Pu Laldenga hnenah Ram Sai tam tak i miten an kap tih ka lo hria a tiin a zawt nghe nghe a, Pu Laldenga chuan tihian chhangin “Ram sai kan kah thu hi phat rual a ni lo. Mahse kan fimkhur hle a, India atanga Sai East Pakistan rawn lut chiah kan kap ṭhin a ni,” tiin, East Pakistan President  Mr. Ayub Khan chu chhangin, ani pawh chuan chhan let ngaihna a hre lo an ti nghe nghe, heta Pu Laldenga chhana hi a fing hle a, hnampa ni awm reng a lo ni, chuvangin Democracy ramah hian population/mipui hi ram leh hnam venhim nana ṭangkai leh pawimawh berte zinga mi a ni. Sawi tak angin India Sorkar chuan MNF Insurgency Control tur chuan mipui control hmasak a pawimawh tih hriain MNF te chu control awlsam an nih theihna turin Grouping (Khaw khawm) chu an kalpui ta nghal a, tichuan Zoram chhungah MNF free movement chu eng emaw chen an control phah theih ta a ni. Chuvangin, Political Science in a lo sawi tawh angin ram harsatna leh ram tun din lehna tur hian population mipui hi kan pawimawh tak zet tih kan hre thei awm e.

Tuna Assam nena ramri a kan buaina chungchangah pawh hian population/mipuite hi ram leh hnam humhalhna  kawngah kan pawimawh hle a, a thawhhlawk thei ber kan ni nghe nghe bawk, Sawrkar hruaitute aṭang pawh hian policy mumal tak duan a kalpui a, kan rama kan unaute In leh lo neilo tam tak te hi Border Areas Village Project te siamin mumal taka kal pui nise, kan ramri dep leh a chhehvel ramri hnaih a, a tam thei ang bera khua (Village) din zela, In leh lo la nei lo kan ram mi leh sate hi awmtir zelin, Kawngpui (Road), Ration, School leh Border Outpost te siamin, tichuan pawn lam aṭanga dan lo anga lo luh tum emaw khawsak tum chu dan chah an lo ni zel thei tawh dawn a ni. Kan ram chin luah lova kan awm reng chuanin khuareiah kan ram kan chân zel ang. Chuvang chuan, he kan zoram zimte chimrala kan awm loh nan leh kan pi leh pute’n lu chhum, ban chum huama an lo sah zau sa, hnam dang laka luahlan emaw chimral a awm thei hi, a chhunga mi chengte hian kan theihna theuh ui lovin, “hei hi ka ram a ni, tu dang ta mah a ni lo e” tih rilru pu theuh a, a venhimna leh humhalh kawng ah hian thawk theuh ila, kan Sawrkar te pawh finchhuah tum zel bawk ila, khua kan tlai hma hian mahni theihna theuh ah ui lovin ke pen ila, Zoram nuam kan siam thar leh thei dawn a ni. Tin kan ram ri pawh a lo him tawh in a buai tawh lo ang.