Written by
Julie Lalrinzami

Ruihhlo leh Mizoram

Tun hnaiah Mizo tlangval Table Tennis khel thiam Tv. Lalrinpuia ruihhlo kaihhnawiha kum li chuang zet Taloja Central Jail, Mumbaia a tan hnu a thiam changa lo chhuakin social media a luah hneh hle mai.

A chanchin hi hun engnge maw chen aṭang khan kan lo hria a, a lainatawm hle a, Ukil fee tur an khawn lai khan kei pawn theih ang tawk tawk chu ka thawh ve. He tlangval khawngaihthlak tak mai thiamchanna hi a case rihzia hre chiangtu tan phei chuan a lawmawm zual em em mai a, a hun lo kal zel turah Pathianin malsawmna nasa tak vurin veng tlat se tih hi ka duhsak tak meuh meuh a. Tin, mi tin te Tv. Lalrinpuia thil tawn aṭang hian kan fimkhur lehzual a kan inzir thar a pawimawh tel awm e.

Mizorama Narcotic Drugs and Psychotropic substances Act hnuaia case nei tam zawk hi a neitu tak ni lo in, tlem lo hlawh ve te, a kengtu, hlantu te, a phurtu te, tin Rinpuia anga bum tawk vanga case nei te an ni nawk mai. He dan hnuaia case nei tur chuan rin thu a man ngawt theih an ni lo a, an kuta awm lai ngei (possession) man te, an zuar lai (sell) emaw an ti lai (consume) man te, an in chhungah ngei man te, an phur lai (transport or tranship) ngei man te, an siam chhuak lai (manufacture) hmuha man te a ngai a, tin, a siamna hmun warehouse neih te phal a ni lo a, thubuai siam theih a ni. Tv. Lalrinpuia case-ah pawh khan an trolley bag thawn kha Airporta a lo claim a, a kuta a lak chiah lai man tuma chang khan a bul hnaiah Narcotics lam ho khatih lai khan an ding sa reng tawh a, kha bag a lo chhuak chiah Rinpuia'n a lak chiah khan an man ta reng a nih kha.

Chuvang chuan evidence ṭha tawk tak awm lo chuan a neitu tak tak te man an har em em mai tawh ṭhin a. Tin, Criminal Jurisprudence-ah chuan mi man an nihin convict an nih hma chu innocent (mi sual lo) anga ngaih an ni tur a ni tih a ni. A mantu­ten an sualna kha chiang taka an prove a nih chauhin hrem theih an ni ṭhin. He NDPS Act hnuaia man te erawh man an nih khan 'thiam lo sa' tura ngaih tur an ni thung a, Legal ṭawngkam chuan 'Reverse burden' tih a ni. An thiam a ni tih anmahni 'man tawka (accused person)' te khan evidence ṭha tawk nen an in sawi chhuah a ngai ve thung a ni.

Ruihhlo leh a hremna dan India rama kan hman lar ber chu The Narcotic Drugs and Psychotropic Substances Act, 1985 hi a ni a. He Act (Dan) hnuaia dan phal loh ruihhlo (illegal drugs) hrang hrang zingah No. 4 kan tih Heroin leh Ganja hi Mizoramah chuan a hluar ber a, ṭhalaite ruih ber pawh a ni a, he Act (dan) hnuaia case ziahluh tam ber pawh a ni awm e.

Heroin hi morphine aṭanga siam chhuah opioid drug niin, opium poppy par chi aṭanga lak chhuah a ni a. Nachhawkna damdawi chak tak, kan 'Central Nervous system' hnathawh dan khawih danglam vek thei khawpa chak a ni. Mizoramah pawh a man hi a to em em mai a, vawi hnih vel injection-na daih chhinsen khat an tih hi 1000–3000 man vel a ni tawh hial. Ni tina rui tur chuan inhlawhnain a daih seng lo a, chhungkaw hausa tak tan pawh a indaih sen theih loh, rukruk a lo ngai a, tual thah thlengin a hluar phah ta em em mai a. Mizorama kan lo hmuh phak takte phei chu pawlh dal nasat lutuk tawh a ni a, thisenah an han chiu lut a, an thisen zam hi a puakkeh ta mai ṭhin a, a hlauhawm em em a ni.

The Narcotic Drugs and Psychotropic substance Act hnuaiah hian kan sawi tâk ang khan a hremna hi a na hle mai a. Heng ruihhlo hi siamchhuah, kawl, zawrh, lei, phur, stock emaw, hman, ei/in emaw taksa chhunga lakluh te, State pawna thawnchhuah leh lakluh khap tlat a ni a. Tin, he dan hi a khauh hle mai a, a mihring leh a ruihhlo man dan tur chungchangah pawh hian strict/khauh taka dan hi duan niin, a man theitu, a man dan, mihring leh motor dap dan tur pawh uluk taka duan a ni a. Heng ruihhlote hi a tam leh tlem hremna pawh fel taka duan niin, a tam leh tlem zat (quantity) hi hmun thumah ṭhen a ni a–"Small Quantity" leh "Commercial Quantity" leh "Small Quantity leh Commercial Quantity inkar" ah ṭhen niin. A ṭhen hran ang hian a hremna pawh a nain a na lo a, amaherawh chu a hremna na loah pawh crime danga Simple Imprisonment a tihah hian Rigorous Imprisonment (hrehawm tak leh hna hahthlak tak thawka Jail tan) a inti deuh kher a, tin, bail dil ringawt pawh hi a khirh khawp mai. Court lamah pawh a hrana khawihna tur
Special Court din niin, a Judge pawh hi Special Judge, NDPS tih a ni a, Senior Judge post a ni. Hei hian a case tenau lohzia chu a tilang chiang awm e.
Tin, khi'ng a tam tham Commercial Quantity kan tih hoah phei chuan a hremna hi a tlem berah (minimum) kum 10 tal tang tur tih a ni a, kum 10 aia tlem pek theih loh tihna a nih chu. Tv. Lalrinpuia an book-na pawh hi Commercial quantity hnuai a ni a, thiam loh chang ta se, a tang rei hle dawn tihna a nih chu. Ganja-ah hian Small quantity hi 1000 grams a ni a, hei hi Magistrate First class chinin an khawih thei a, a hremna pawh a nêp hret a. 1000 grams aṭanga 20 kgs chin hi kum 10 thleng tan a ni ve leh thung a, commercial quantity chin hi 20 kgs chin a ni a, a hremna pawh a tlem berah kum 10 tih a ni a. Tin, Heroin-ah pawh hian small quantity hi 5 grams chin hnuai lam niin, a hremna a nep hret a. 5 grams aṭanga 250 grams thleng hi kum 10 thleng tan theih tih a nih laiin, 250 grams chunglam Commercial quantity erawh hi chu a tlem berah kum 10 tan tih a ni leh thung a.

Ṭum khat chu naupang kum 10 leh 11 No. 4 addict tawh rukruk vanga an man te ka zawt a, an veng tlangval drug addict ten an lo chiu ve a, tikhan an addict tir te te a, an chhungte pawisate an ruktir zui ta a. An banbulah hian inzaina ser a awm ṭeuh mai a, eng nge ni? tiin ka zawt a, an ruihhlo chák a chhuah khan an ruh hi a za a, a thak bawk ṭhin a, an inhiat vak vak a, awm ngaihna an hre lo ṭhin. Thisen an inchhuah hian a chhawk ber a, an ti a, an in zai ser thluah mai a ni.

Lungleiah khan raipuar thla 8 mi pai, Zokhawthar aṭanga sumo ah a fa naupang tê tê leh a pasal kalsanin, naupuan karah dahin risk a rawn la ve a. Nuai tam tak manah khan cheng singthum a hlawh dawn a, man a ni ta si a, a case a rit si a, buaipuitu a nei si lo a, a hriselna khan a tuar em em mai a. Tichuan, a neih hun hma deuhin nau kha a vei ta mai a, a naute kha District Jail Lunglei gate ah sawn a cheh ta nghe nghe a, thi sain a piang a, mipa a ni a, a lian ṭha si a. A lainatawm teh asin!

Tunhnai lawkah khan nu pakhat kum 30 pelh awrh an man a, fa pahnih rualbanlo a nei a, a pasal pawh motor khalha eizawng a ni a. Ama sawi danin ruihhlo inpe chhawngten an verandah a bawlhhlawh bawm kha inpek chhawn nan an hmang a, thla khatah cheng singkhat ka hlawh e a ti a. Mahse a kut leh anmahni in aṭang ngeiin an man miau si a, a fate hi kum 5 leh kum 8 an ni a, diaper hren la ngai, nu tel loa zan khat pawh awm thei lo an ni. An mansak hnem si a, a hremna a na si a, thin a rim a, thinlung a lo na vawng vawng mai a ni.

Tunhnaiah social media ah, nu pakhat a fapa kum hnih mi pua, a chawhmeh zawrh tur lâk karah ruihhlo No. 4 tam tham tak an mansak, hrilhhai tak kan hmu leh a. A sawi danin chawhmeh lo supply tu in, ka thil bik kha chu an lo lam ang tiin a chah a. Mahse ama kut aṭang an man leh ta bawk si. A fapa nu tel lo a, minute 5 pawh la awm thei lo kha a lak aṭangin lak hran a lo ngai a, a case a rit si a. A ṭap zawih zawih mai a. Tihngaihna a awm si lo a, an lainatawm takzet!

Ruihhloin kan ram min tihchhiat nasatziate kan ṭhalai; abikin mipate nunna a lak nasatzia leh kan ram economy thlenga a nghawng nasatzia hi kan lo chik lo maithei e. Heroin hi a ngaih a na (addictive) em em mai a, a ngawl an vei tawh chuan an tâl chhuak meuh tawh lo. An châk lutuk hi thisen an inchhuah hial a ṭul ṭhin a. A sim leh tur hian kum tam tak nasa taka beih a ngai a ni!

Heti tak maia ruihhlo avanga Zoramin a tuar mai hi a rapthlak takzet a. Ṭhalaite nun suatin a awm a, abikin mipa ṭhalai naupang te te an thi nasa em em mai a. Naupangten thihna ni si loin an nu leh pate an chân a, chhungkua a kehdarh a. Central Jail leh District Jail-a rukruk vanga tang zaa sawmkuate khu No. 4 addict an ni, HIV an positive tlangpui a, an nun a derdêp em em mai a. Chhungkua an ngaihsak tawh lo a, ruih tur neih hi an thupui ber a ni.

Zoram chhungah hian he ruihhlo vang hian chhungkua eng zat tak rûm ang a, nu leh pa eng zat tak hian nge maw he ruihhlo vanga fate sun tawh ang le! Ruihhloin min rùn nasat dan em em hi a mak ngawt mai. Ṭhangthar lo awm zel turte hi eng tin nge heng ruihhlo aṭanga kan ven theih ang. Nu leh paten ṭan lak a va ṭul em! Zoram chhanchuah nan hian kan phak ang tawka ke kan pen vek a ṭul ta takzet e.

- Julie Lalrinzami