Written by
L. Biakchhunga
Republic Veng

MUALPHO HUAMIN KAN KALPUI TIH KHA...

Kan Fisheries Minister zahawm tak Pu K. Lalrinliana thusawi Dt.15.2.2022 Thawhṭanni-a mi kha ngun takin ka lo chhiar a. Tlawmna nuna hmathar lakna, Mizoramin kan la neih ngai loh ‘Mellung Thar’ chherchhuahnaah ka ngai a, lawmawm ka ti. A sawi ang hian thil thar (Project thar) kan tih tam tak pawh hi zaah zain a hlawhtling vek lo, hlawhchham der pawh a awm. Lo tipuitling thei pawh nise bazar-a chakai man rate tidanglam turah ngai lo ila, Sahuanah Sakei kan dah lut ve ta angah ngaih mai a ṭha ang – Adama hun aṭanga tun hun thlenga kan la neih ngai loh thil thar kan neiah inngaih mai a ṭha-in ka ring.

Chakai chanchin hi tun hma deuh aṭangin ka lo ngaihtuah ve ṭhin a. Kan Minister zahawm tak hmalakna aṭangin ka thil chhinchhiah ka han vaikhawm a, chu chu ngun takin lo chhiar teh.

Mizo upa ten chakai leh hmeichhia an sawi dan leh chakai an sawi dan te thiam lo takin ka han tar chhuak ve a nih hi, dik maw, dik lo maw, ka khawn khawm a nih ve hi.

South India lam leh state ṭhenkhat-ah chakai farm an siam tih te kan hre nual a. An chakai leh kan chakai hi inang tak maw? Karimganj-a an chakai Aifiar lian chi te phei khu chu a lianin a thau ṭha si a, Synod Moderator Rev. R. Lalengkima ho-a kan kalin kan school Headmaster/ Principal Pu Saidingan a lo khawrh tira a tui teh asin. Khung te khu a lak theih ka ring.

Mizo Upa ten… Mipa aiin hmeichhia hi an tawng tam tlangpuia, tawng sual pawh an nei duh deuh a, chu chu ngaihdam an dil saka, upate’n, “Hmeichhe thu thu ni suh, Chakai sa sa ni suh.” an ti thin.

Mipa in kamtam man an chawina chi thu huatthlala pawh hmeichhiain lo sawi se ngaihdam an dil a, ngaidam hram turin, “Hmeichhe finin tuikhur ral a kai lo, huatthua lak tur a ni lo ve,” tiin an ngen zawk thin a ni. Hmeichhe tam tak chu mipa aiin an fing zawk tih a ni.

“Hmeichhia leh Chakaiin Sakhua an nei lo”, “hmeichhial leh pal chhia chu thlak ngai” tih tawngkam pawh hi hmeichhe dinhmun derthawn zia tih lanna niin an ngai a, hmeichhia pawhin pasal tur an huphurh lohzia chapo takin “Sal” tur te zawng a huphurhawm loh em mai, mipa an tam sal tur te chu engnge kan huphurh ang, an ti. “Pa-sal” hmeichhe sal a nih chu.

Chakai sa sa ni suh tih pawh hi chakai hian rem loh a nei lo hle tihlan nan an hmang ni awm tak a ni.

Chakai hi khawmualah leh tuiah an nung thei, tuia khawsa thin ni mahse, khawmualah pawh a khawsa thei “Sa” a chhiar tel ni si lo, damkawr hian chakai sa an chak a, rawp a ti reh ber an ti a. Chakai sa hian rem loh a nei mang lo a ni awm e. Tui leh khawmual a rem ang bawkin buhchiar a rem a, a hlira chhum a rem a, behlawi leh maian bai a rem a, damlo rawp tireh tu ber an ti.

Hmeichhia leh Chakaiin sakhua an nei lo tih te hi – rem loh an nei lo tih lanna mai a ni. Pasal te ‘Sa’ khua an zawm thei a, pasal te hnam an zawm thei a, pasal neiin a pasala hnam a tawm lo thei bawk. Chakai leh hmeichhia chu zalen tak an ni.

Mizo hian chi hrang hrang kan lo ngah khawp mai – Aikam, Aifiar, Aite, Khawmual aite, Aisen, Aipum, Aidup, Aitesen, A dang leh – Chakaia fu, Aihni, Aiawt, Chaikhawrh, Chakai­meichherchhit, Aibuh, Chakaihawlh (Buh an nei hran – Aibuh fu an nei hran – Chakai fu) Chakai hi ruh chungnung an ti a, hma lam ena kal lova a saisira kal a ni a, mit khamphei leh mit khap ngai lo a ni.

A pian zia – A taksa leh a fuke dangte tuamtu chu a ruh hi a ni, a sa (a ti) tihkhawngtu atan a ruh lian leh te pawh a mum ve lo, a phek zel!

A fu-ke – Bawppui pahnih intiat lo, a hmawr lama thingzaina ha ang, pakhat kual deuh pakhat leh chu tlema tawi zawk leh ngil at a ni. A bawppui hi a taksa aṭanga hnai te-ah hian ngun kual ang, thihna lai kam ang a lo awm a, chumi dawt lehah a lian kiar chho ta a, a hmawr a kak ta a ni. Thingzai ha ang tak hi a thil cheh a pelh mai loh na tura ha chik nei a ni.

A ke ṭang – Ke ṭang, a pawnfen (a hni kan tih mai) sirah pali ve ve nei a, ke pariat a nei a nih chu. A ke ṭang hi a bawppui hnaih ber a lian ber a, a te tial tial a, a sir ber hi chu a te ta deuh, mihring kutke pian hmang ang a nih deuh mai hi. A ke ṭang hi a taksaa a invuahna aṭanga khat deuhah a thlep thei a, chumi dawtah a inthleh kual theih nan a aikawmna a lo awm leh a, chumi dawt leha tlema khat deuhah a kiar lian tawpah a thlep leh thei a, chumi hmawr lam chu a zuih ta tâk a, a hmawr chu zum hriam tak a lei haina lung chukna tur kahpathir phum ang, a lungral ve chu a lo awm a, hei hian lei a lai a, a vung chu a (JCB) a bawppui khan chep lovin a hnawlin a hnawl chhuak thin a. Ral an lo luh mai loh nan a lei laih vung chu a paih fai vek duh lo a, a chhawp vum mai ṭhin. A bawppui hmawra thil a chehna hmawrzum tawp tak hi a tliah mai loh nan lunghlu thaa tuam a ni. Chutiang bawk chuan a ke-ṭang hmawr hi thir tuai rum tak ang vek a ni. A bawppui chuktuah pali awm hi a ṭangkai em em a, a chaw ei tur a kâa barh dawna a kualkhawi theihna a ni.

Nghawng (Neck) – A kawm-kawraw hnung lama khuar zei zei ‘V’ ang deuh kha a ni. A lu (head) ang kual chhung zawk kha a lu a ni. Mit (eye) a lu tawp pheiah a mit pahnih mitmu tung tihtluk theih a nei bawk, a mit hnuailam deuhah a hnar (nose) pahnih a awm. Ri hriatna a hnar tawn tawna te tak te pir veu kha a ri hriatna beng (ear) a ni. A ka (mouth) a beng bulah a tung chho zawngin a awm, Hapui molar (teeth) pahnih a indo tur a awm. A ṭang tawpa a ka hnuaia a ha khuhtu hahni i ti mai ang pahnih a ding thiang bawk a, hei hi a ei tur a bawppuiin a rawn bar hui luttu a ni.

An inthlah dan (In pawl dan) – A nu leh pa hian serh (inpawlna) pahnih an nei ve ve a. Nungcha dang ang bawkin a nu hian hur hun a nei a, chu chu a pain a hre thei mai a, tichuan an inpawl ve ṭhin a ni. A nu serh chu a ṭangah hni kan tih mai (a pawnfen) hlai tak a awm a, chu chu han khawih kaua i hlim chuan hmul ti chip chep a awm a, nakina a lo rai a, a tui dahna tur a ni. A serh tak awmna chu a hni hmawr lama a mawng bulah a tang lai tak zawn vel a sir tawn tawnah a serh pahnih chu kaw te tak te ve ve nei a awm a, hei hi a nu a ni. A pa chu, a hni kekawrte (under-pant) kha khawi kauin han hlim la aṭang hnuai lam tawpah khan a serh chu zum sei tak pahnih a awm bawk, a chho zawngin a bet.

A nu hur hun hi sawi tak ang khan August – October laihawl vel hi a ni a, hemi hun lai vel hian a nu hi an vak chhuak nasa bik a, a pa hi a zawng ve ruai a, an inpawl zui ve ta a. A ek bawm hnuai lam sir tuaka an ser kha a ni. A pa chi kha a nu serhah a chambang ve leh ta a, a rawng pawh uk deuh khik khek, hnang deuh hlek a ni a, rei vak lo ah a kawmkawraw kil lamah tui eng (yellow) an inpawl hnu rei vak lo, October thla tawp lamah a nu hi a kuaah a inkhung hrang ta ngar ngar a, tuifur tlak ṭan tirh May – June vela ruah lo sura tui a tam ṭanah a kua aṭangin a lo chhuak a, a hnia a tui dah a dum uk deuh khak kha a keu ṭan ta a, a bu chip deuh chu a pui hni ah an chambang ve nual ṭhin. A no an chhuah fihlim hnu chuan a pui chu a nula thar ve leh thin a, thla nga lai a nulat hnuah a hur leh chauh ṭhin. Mihring hmeichhe naupai chen vel bawr thla kua lai nau an pai (tui) ve a ni.

Chakai leh pangang lam chi ho hian a tung zawngin ka (mouth) an nei hlawm a, an ha pawh hi a tung zawng bawkin a awm hlawm tlat. A bawppui leh a keṭang a thlawn a, a la dam zui chuan a rawn chawr leh thei an ti.

- L. Biakchhunga, Republic Veng