KALPHUNG BIK A AWM ASIN!

Kan thil tawn, kan hmuh leh hriatte aṭangin hnam tinin ṭawng thumal tur kan chhar a, kan chher a; kan hmang zeih zeih (zaih-ni loin) mai ṭhin a ni-tiin piang thar phawt mai ang u. (mi thiamte auh eih nan lung te tal au leh phawt mai ang...)

Mizote - Thumal leh ṭawngkauchheh tam takah inhnial reng mai kan ni a, a awm tho mai; chibil hrang hrang inhlawm khâwm (Hnama indin), leh khaw hran te tea awm si kan ni miau atin a ni. Thu inchuh a bang thei lo a; mi pakhatin, "Chuti chuan kan ti," rawn ti se, "chuti zawk chuan asin," ti zat thei kan awm deuh reng a ni.

Mahse, hetiang hi ni mah i la, hnam khat, Mizo nanâ nâ chuan ṭawngkauchheh hman thiam sâ, a hun tea kan Mizo Leia rawn lam rîk nalh nalh (a hun tea rah ṭhin) kan nei mai thin. Tin, khawvel thil thar, hman lai Mizo huna lo la tawn loh leh la hriat ngai loh thilte pawh, kan ṭawng milin a karah nalh tak takin kan zep mai thin a nih hi. Ama'rawhchu, ṭhangtharte ai pawha a hluite'n an man bik loh mah mah a awm ve chawk bawk a; thlir ho kan mamawh thar hlawm tawh a, hre ber awm lo mah i la, i'n bih ho teh ang:-

1. Monu - Mopa : Hei hi Mizo ṭawng a ni. Lala pa chu Rama niin, a nû chu Remi a ni; Zuii nû chu Kungi niin, a pa chu Chala a ni. (A thlûk aiin ziakin a fiah zual dawn tih hria i la.) Zuii leh Lalate hi an innei ta -

= Mo, Monu- Zuii; Mo nû, Monu nû- Kungi; Monu pa, Mo pa- Chala. Hetah hian, 'Monû (Zuii); Monu nû (Kûngi); Monu pa (Chala),' tih thlap thlap mai hi; buai miah loa Mizo ir-awm ṭawngkaa rawn ri chhuak thlap thlap ṭhin chu a lo ni!

= Mopa- Lala, Moneitu. (Moneitu han tih hian, thil awm sâ va neitu satliah a kâwk ṭhelh zawk a ni.) 'Mopa- Lala; Mopa pa- Rama; Mopa nû- Remi,' han tih mai hian kan hnam ṭawng kalphung a ni ta thlap mai a ni.

Hnam ṭawng bîk kalphung loa tih kan tum ṭâlh hian min tibuai ṭhin; chuvangin, chhuang takin, "Monu, Monu nû, Monu pa; Mopa, Mopa pa, Mopa nû," ti ta hle hle i la, a mawl ber thleng paw'n Mizo chuan kan man mai asin le ! Hêng hi pawm lotu chuan - 'hotupa, neitupa, neitunu, ṭhenawmpa, lalnu, lalpa, Mizopa, adt,' tihte hi a hnawl vek a ngai; Monu, Mopa nen a inan vek vangin. (Mizo ṭawng an ni tlat).

2. Bang, ṭin: Bang hlen hmak turah kan inngai nge ni...? "Inkhawm kan bang tawh dawn nia," tih aia, "...kan ṭín tawh dawn nia," tiha ngaih ti ṭha kher kan awm em maw ni? ('bang' tih loh tur nia ngai tlatin...) Thumal, thuhmuna ngaih theih, nihna bîk nei si; an nihna bik zuk hriat har site chu kan ngah fu maithei e.

Tichuan, 'bang' leh 'ṭin' chu engtin nge kan hman hran deuh bik le? = bang - hi chu 'Ngaia neih thil, a reng, hunbi nei thil, tlut tlut,' lamahte hman a ni deuh ber. Hei pawh hi Zopa thinlungah a hmanna tur rem bîk a awm leh mai niin a lang. Entir nan- zirna sikul, sande sikul (sunday school), awfis, pawl, sipai, inkhâwm, ruah sur, ṭap, adt.-ahte chuan 'bang' an hmang bik deuh ber a; a inhmeh viau zel mai! (thil awm reng hming pu an ni.) Chuvangin, 'Inkhawm bang' tihte pawh chu Mizo ze ril mil aṭanga rawn piang a nih hmel ta hle!

= Ṭin - Hei hi, hun bi nei lem loa inhmu khawm, kal khawm, lailawk, rawt chawp theih, adt lam huang deuh a ni. Entir nan- YMA kal khawm an ṭin, eng emaw vanga mipui pungkhawm an ṭin, mitthi thlarauho an ṭin, adt. 'Inkhawm' chu hun bi nei nghet a ni a, 'ṭin' tih a inhmeh lo zawk a ni.

Bang leh ṭin chuan hmanna hmun deuh bik chu an lo nei niin a lang tà a ni.

3. Malsawmna: Chairman-in, "....hla No. 45-na...kan sa ang a, kan sak zawhah kan thuhriltuin malsawmnain min ṭin ang a/ malsawmna a sawi ang a...," tiin. Heta, 'Malsawmnaa ṭin..' tih leh, 'malsawmna a sawi ang a, '- tihte hi, han sawi ho leh ngaihtuah chian nikhua chuan a dik zan lo ve ve chu kan ti hlawm deuh ṭhinin a lang.

A ni reng a ni; dik hek lo le. "Hla No. 45-na... kan sa ang a, kan sak zawhah (tawpah ni loin..) kan thuhriltuin mal min sawm ang a, inkhawm kan bang tawh dawn nia," tih mai tur chu a ni. Thlahtute'n, zawlneite'n, Upa leh Pastor (puithiam) te'n mal an sawm ṭhin. Mal insawm hi ṭawngṭaina pawh a ni chiah awm lo e; a hriate'n

ṭawngṭaina an tih tlat chuan thu hran nise. Thlahtuin a thlahte mal a sawm thei a, Pathian paw'n mihringte mal a sawm ṭhin a; ṭawngṭai chu a ang lo deuh ṭhin; mal an insawm dap dap mai ṭhin a ni e. Malsawm theitu va pan ta la, "Malsawmna sawi rawh," ti loin, "Mal min sawm rawh..," i ti zawk ang.

Chutichuan, khawi hmunah pawh nise, malsawmna chu a hming a ni a; kan hmannaah erawh chuan- "Mal min sawm ang a/ sela; Mal min sawm ta che; Mal ka sawm ang che," tih hi ṭawngkam dik chu a ni.

4. Kan ṭawngkauchheh zinga hnam dang ṭawng kan zeh nalh theihziate pawh hi hre thar i la. Tunlai thil tharah leh Mizo nun hluia la awm ngai lo, heng- inkhâwm, bazar, sikul, NREGS, adt tihahte pawh hian en chhin i la: 'Khawiah nge i kal?' = 'Ka bazar (bazarah ka kal-tihna); Ka sikul (sikulah ka kal - tihna); Ka inkhâwm (inkhâwmnaah ka tel ve-tihna); Ka NR (NREGS thawh honaah ka thawk ve - tihna), adt, thiltih sawina ni miah lote chu, thiltih sawi nan kan zuk hmang nalh nalh mai a nih hi! Nalh deuh asin!

Tute inhnial emaw pawhin, "Eng vangin nge i deleate? - Ka deleate lo; deleate - deleate lo; ..leate - ..leate lo- ..leate," an ti mai. Naupang pahnih pawhin, "I sikul lo- ka sikul; sikul lo- sikul; ..kul lo- ..kul; kul lo- ..kul kul kul..," an ti leh mai a. 'Kan hnatlang tur kal nan chuan, eng motor-tor nge awm? Hei, tu hmanrua- rua nge ni hlawm?' Grammar leh Sap ṭawng, adt, dan aṭang paw'n chin fel a harsa viau lo'ng maw, kan ṭawng hi le? Mizo ṭawng kalphung a ni mai a; zir chawp miah lo paw'n ṭawng dang kan zep nalh thei hle tih mai chi a ni em?

Awle, Kohhran sawi hnawmna lam a awm lo a; mahse, kan sakhuana huang hi ṭawng hmahruaitu leh vul rengna a nih vangin sawi tam ber ngai a ni thung a ni. Mizote chu Kohhran hlang kan nih vangin a huangah hian thil tih ho a tam em em reng a; a pawn lam, sorkar leh NGO, adt thiltihte awm ve bawk mah se, sakhaw thila hun hman ho kan ngah hle ber a ni.

Heng hmuna mi hmaa ding tam berte hian, (mi 3/ 4 lek kal khawmna thlengin,)- Mizo ṭawng hi a nihphung tur baka kan thluaithlum leh tih puithu tum luatah kan tichhe nasa hle a, "Kohhran ṭawngkam," te kan ti leh ngawt ṭhin; a dik loa ngaih chu eng ṭawngkamah mah hman loh tur a ni (kan hria a nih chuan). Kan hun hman azir zelin duh leh 'lam nem i la, lam rum i la, lam dam diai mai ṭhin i la' - a va fuh dawn êm!

Kan sakhua leh khawi huangah pawh, kan ṭawng mawi leh hman thiam em em Mizo ṭawng hi; a dik zawka lang chu chawi nung zelin, dik lo deuh zawka lang chu hnawl zelin, insiam ṭha phal zel ang u. Hnam hian ṭawng kalphung bîk hi kan nei a nia; chu chu keini'n kan tun din loh chuan tu hnam mahin min tun dinsak dawn lo a ni.

- HK Lalbiaksanga, Mamit