Hrisel nan
Lifestyle (nunphung) - Mi zawng zawng chu kan ni kher lo ang a, ṭhenkhat hi chu hunbi kan nei lo lutuk a, a changin tlai takah kan mu a. Tlai takah kan tho leh a, chutiang bawkin a dawt lehah pawh. Chaw te pawh hunbi vak nei lovin kan hman hun hunah kan ei mai a, a ṭhen te phei chuan ei loh chang te kan nei. Hunbi han neih thlip thlep te hi kan taksa hian a ngeih a, mumal lo tak hi chu taksa in a tuar duh hle.
Early to bed early to rise, makes you wealthy, healthy and rich, tih thufing te pawh hi a la ngai reng a nia. I theihngilh lovang u. Kan taksa hian exercise a mamawh ve
ṭhin hle a, nitin 30/40, minutes, te tal hi chu excer la thei ṭhin ila a duhawm hle. Ṭhenkhat hi chuan kea kal mai theihnaah pawh lirthei/ taxi kan hawlh chhuak tlat zel a, a fuh lo hle. Ke khan kal ta zawk ila, pawisa kan hum lo ni bawk nen, kan taksa in a lo ṭhat pui dawn bawk nen, hlep hlir a ni mai dawn a ni. Ei leh in chungchangah pawh hian kan in ei nasa lutuk ṭhin a, kan sawt pui aiin natna benvawn ṭha lo tak tak kan neih phah zawk ṭhin a nih hi.
Zuk leh hmuam
Sawi leh sawi hnu Mizote chu zuk leh hmuam hi kan ti nasa lutuk a, kan hmel hmai lan dan te pawh a thim chual a nih hi. Kan rim te pawh hi a tui teh chiam lo, rimchhia, kan ka chhung te phei chu zahthlak lutuk, bal thei tak a ni. Vaihlo hian cancer natna min thlen theitu a ni tih hi khawvel hian chiang takin a hre tawh a, chu mai bakah natna chi hrang hrang, cancer ni kher lo pawh hi a keng tel ṭeuh a ni.
Hetih lai mek hian Mizo mipui 57% vel te chu he thil lakah hian kan fihlim lo a ni. Ṭhalai lam te phei hi chuan tih ngei ngei tur emaw kan la ti deuh tlat, a zialo hle mai. Vaihlo lam chi reng reng lo ti laklawh tawh tan chuan sim leh mai a har duh hle. Vawi tam tak lo tum tawh tan pawh hlawhchham a awl viau. Hetianga i hlawhtling thei lo a nih chuan Aizawl Civil Hospital/ District Hospital-ah Tobacco Cessation Clinic siam a ni a, OPD card man chauh chawiin mithiam rawn tur an awm reng a ni.
Nu leh pate pawh hian kan tu leh fate hnenah zuk leh hmuam ṭhatlohzia kan hrilh ve fo a ṭha hle mai.
Chaw ṭha leh thianghlim chauh - Chaw ṭha han tih hian sa kher emaw dawr a mi a manto tak te chauh ei tur tihna a ni kher lo. Heng kan hmuh mai theih- dal, maian, behlawi, antam, etc. te pawh hi a ṭha tawk em em hlawm a ni. Hmin ṭha takin kan siam ang a, a ṭhing erawh chu ei loh hram a ṭha, kan ei dawn a nih pawn uluk takin kan chhuangso tur a ni. Sa hi a tuiin kan duh hle a, mah se ei tam loh a ṭha mah mah zawk, saah pawh heng white meat (sativar) an tih- arsa, sangha,etc. hote hi a ṭha bik hle.
Kan hre theuh tho ang a, heng sarep, sangharep, thlairep, etc. rep chi ho reng reng hi chu a him tawk lo hle; cancer thlen theitu zingah an tel tlat a ni. Dawr a readymade ho kan lei dawn a nih pawhin a pack ni leh thla, expiry date emaw a dam hun chhung tur te ngun takin enfiah hmasa ṭhin ila a ṭha hle.
7th. Day unaute chuan an tia lawm tukṭhuan hi chu puar ṭha taka ei ṭhin tur, a chhan chu nilengin hna kan thawk dawn a, kan taksa in thahrui siam nan a mamawh a ni, an ti. Zanriah lam erawh puar taka ei a ṭha lem lo, puar lo lam deuha ei a ṭha zawk e, an ti.
Sakhua i ngaihsak ang u - Sakhaw ngaihsak, sakhawmi chuan a engamah hmain thil tam tak a pumpelh nghal der a ni. Zu, ruihhlo, sex hman khawlohna etc. te a ti ngai miah lova, mite ti lo turin a hrilh zawk ṭhin a ni. A nitin eizawnnaah te pawh a rinawm a, taima takin a thawk ṭhin. Midangte tibuai zawng emaw dip dal zawngin eng mah a tih duh lova, chu ai chuan chan mai pawh a duh zawk ṭhin.
A theih phawt chuan midangte ṭanpui chu a chak ber a ni a, midang tan a inhuam zau hle ṭhin.
Heng a thil tih ṭhin te avang hian Pathianin mal a sawm a, a hriselnate a ṭha in a hlim hle ṭhin. Pathian thute a awih avangin insumtheihna te, dawhtheihnate a nei a, miten a bula awm nuam an ti ṭhin. Khawvela damrei kan tih ho hi pastor, sipai etc an ni duh hle. Ringtute chuan harsatna manganna etc. te pawh tawk mah se an in ti hah ve vak ngai lo. Pathian kutah engkim an dah a, engthawl takin Pathian rinchhanin an awm mai ṭhin. Rilru hahdam taka awm theih hi kan hriselna atan a ṭha hle a ni.
Kan thu han tarlan tak te mithiamte sawi han sawi chhawn leh a ni a, ṭhenkhat tan chuan kan lo hriat hnu fe tawh te pawh a nih ka ring. Mahse, min fuih thar lehtu atan te kan hman theih ka beisei. A hausa ber aṭanga rethei ber, fingber aṭanga fing lo ber thlengin hriselna ṭha kan mamawh vek a, kan hriselna a ṭhat loh chuan kan khawvel hi a buai zo vek ti ila kan tisual tampuiin ka ring lo.
Hetih lai hian ṭhenkhat chuan, ho mai mai, damchhung tawite, ka buai kual vel peih lo tiin ngaihsam takin kan tal vel mai mai ṭhin a, hei hi chu a dik lo hle. Chu ai chuan damchhung tawite hlim taka hman theih kha a ṭha zawk a ni. Awle, hnam changkang leh hriselna ṭha nei turin Mizoten ṭan ila sauh sauh ang u.
- Lalchhandama Colney