Written by
Rev MS Dawngliana

‘Hnam Hnatlang’ aṭangin pên hnih khat

Mizo chanchina reh tawh lo tur Mizo Hnam Hnatlang chu Kristianna thla phên aṭangin Pathian thiltihtheihna au chhuak zawngin ṭha takin kan han hlen ta phawt chu a ni a. Hnam Hnatlang hian rah ṭha a chhuah tawh a, a chhuah zel nan leh thâ thlah hauh lova ṭan hmun kan siamrem zel theih nan pên 2/1 kan hmaah hian pên tur a la awm a, chutah chuan ram leh hnam damna leh dinchuahnain min hmuak a ni; chu chu kan dâi fuh ngei theih nan heti zawng hian i pen leh teh ang u:

1. Patriotic politician lo chhuak r’u

Hnam Hnatlang aṭanga hmuh hmaih theih hauh loh chu Mizote hian kan hnam hmangaih nachang kan hria, dikna kan ngaihlu, remna leh muanna kan thlahlel, fel taka thil tih kan dahsang, thil ṭha leh dik lamah kan la ṭang na hle, kan Lal Isua leh a zirtirnain keimahniah hmun a chang thuk hle tihte hi a ni.

Politician dik leh ṭha, ram hmangaih tak taktu 'patriotic politician' an tih ang hi nei ve ila chuan Mizo hnam tlemtê, inpumkhat harsat lo takte hi zaikhatah min luantir thei hial awm asin! State ṭhenkhat hruaitu ṭha an sawi "...inthlannaah a din chhung chu a tling ang" an tih ang chanvo hi he hnam hian kan pe châk khawp ang a, hlih ve ngai tawh loh tur Thangchhuah diar dik tak, a lu ah ni lovin kan thinlungah kan khimtir ngei ang.

Mahse, kan Hnam Hnatlangah khan kan lo meng zau tawk lo nge ram hmangaihtu inti, politician lâr leh hlunte hmel hmuh tur a va vâng ve le! Khatiang khawpa kan hnam au râwlin a koh kal ve zawh loh politician te kutah khan ṭhangtharten he hnam hi kan dah phal zel ang maw!? He hnam hian hmangaihna avanga chân ngam, ram leh hnam tana inhlan ral ngam 'patriotic politician' a mamawh tawh a, chutiang mi chu a zawng mek bawk a, "Kei ka ni" tia inzuar tam takte hi chu kan mi zawn in ni lo tih a chiang tawh e!

Hman ata tun thlengin kan politician hmuh tam zawkte hian ram tan aiin chhungkaw tan leh party tan an thawk zawk niin a hriat fo mai. "Kum 5/10 chhung kan bet tawh bawk a, khawi nge party tana rinawm leh thawk hah hote kha tlar hmaah rawn kal r’u le" tih hi kan politician ṭhate ṭawngkam a la ni phâk chauh mai si a. Huapzo politics khel thiam, rilru tipiangsual zawnga min duat liak liaktu ni lo, piangsual tawhte pawh ke ngêt ve ngai lo thawhrimna hmanga pên zirtira kawng dika hruai leh theitu politician kan hnam hian hmuh ve a va châk tawh tak em!

He hnam hian politics history ziah thar a mamawh a, Mizoten politics kan hmelhriat tirh aṭanga tun thlenga kan politics hriat - thlei bik nei, chhungkua leh party bil tâ, tute emaw rêp chârna, vote hmuh nana mahni ram hnam dangte sahthlâk phal, tlin chiah khêl, siamṭhatna tak tak keng tel lo politics hi rawn nuai boa politics history thar min rawn ziahsaktu tur 'patriotic politician' kan hnam hian a ko mêk e.

Patriotic politician chu inthlan dawn aia tlin hnua insengso thiam, ram leh mipuiten chan ṭha an chan nana tar bâwih bâwih ngam, ṭhalbê leh chhûla la awm mekte tana kawng ṭha tur lo thlirsak thiam, sawi tam aia thawk tam tura siam a nih vanga kâ pakhat leh kut pahnih pêk a nihzia inman, a mite châwm thau thiamtu ni lova hman tlaka chher hriam thiamtu, a sakhua phatsan aia humhalh thiam, ‘party belh fuh malsâwmna’ aia ‘thawhrim malsâwmna’ chhawpsaktu a ni ṭhin.

Chutiang mi hruaina hnuaia ram leh hnam chhan nana bei zel turin ṭhangtharte hi kan thâ a zâ asin! Mi ṭha leh dik, ram leh hnam hmangaih tak taktu lo chhuak se, thil ṭha châka tuihâl Mizote hian a hnam pumpui ang hian kan zui duh hial âwm e! Hnam Hnatlang aṭanga pên 2/1 ah hian chutiang mi chu chhar tur an awmin ka hria, i dap chhuak mawlh teh ang u.

2. Zir sân harhna i chang ang u

Mizote hi Chanchin Ṭha hmanga zawn chhuah leh chawi kân kan nihzia hahipin kan sawi ṭhin. Chanchin Ṭha hian chhul khat kualpui ang deuha a neih chu Zirna (education) hi a ni a, 'Chanchin Ṭha hriamhrei' ti pawhin a sawi theih hial âwm e.

Tuna kan hnam boruak tawn vang ni maw, Meghalaya State chuan IAS Coaching kal turin district 6 aṭangin mi 8 lai a thlang chhuak tih thu thar te kan han hre chawpchilh leh ta zel a. Mizo te pawh hian hei hi kan mamawh dik tak a ni tih hriaa 'zir sân harhna' kan chan a ṭul tak meuh meuh ta e. Kan IAS te an ṭil ṭiak zo ṭep ta a, an thachhangdâwltu tur ṭhangthar lehkhathiamten in tum rawn tisang teh u le.

Kan sorkar pawh Central service tling tur mi, hna sang thawk tur hrin chhuah tumin a inhawng viau a, a lâwmawm hle. Kumin 2018 kum laihawl vela Mizoram Youth Commission Chairman, MLA Pu Joseph Lalhlimpuia'n Mizo ṭhalai UPSC Civil Services Examinations preliminary pal tlangte Rs.1,00,000 leh Mains exam pal tlangte Rs.2,00,000 pek an nih tur thu a'n puang hial maite kha hnam chhan hnatlanga thawkhlâwk taka puan tling niin ka hria.

Lehkha kan zir chhan pawh hi 'finna leh thiamna atan' tih piah lamah hian 'tute aia fin leh thiam nge ṭul?' tihte hi ngaihtuah tel a pawimawh fo. Rualpawl tawk leka finna leh thiamna pawh hian nun a chawikângin a tinuam pha a ni a, el nei rân leh tute emaw chunga lên tuma zirna phei chuan ram leh hnam tan hian a thawhhlâwk em em ṭhin; chu tak chu kan mamawh thar leh ta a nih hi.

Kan zir mi, lehkha thiam thei tak takte hian ram leh hnamin a thlamuanpui tham turin ṭan lo la teh u. Tunah hian Mizorama Officer lian kan neihte hi hnam dang an ni deuh vek mai : Chief Secretary - vai; GAD Secretary - vai; CEO - vai; DGP - vai; IGP (Hqrs) - vai; District 4-a DC te - vai; District 6-a SP te - vai. Heng 'vaite' hi Bru leh Chakmaten an ai an rawn awh vaih phei chuan zakin kan kun tlawk tlawk mai ang aw! Hawh u, hnam changkâng, lehkhathiam hnam, ziak leh chhiarah phei chuan hnam dangte chunga leng kan nihna hi hre thar leh ila, kan tum i tisang ang u.

Zirlai, ṭhalaite mawlh mai hi fuih in ngai; in lungawina tihniam lul suh u. Smartphone changkang tak hmanga zankhaw tairêk thleng thleng online a, zirna leh thawhrimna lama in lâktlâk loh telh telh lai hian hnam dangten in hotu nih khêlin taima takin lehkha an zir mêk saw! I internet service off-sak theitu che leh Mizo hnatlang, Mizo khawhar lênpui, in school/college kai leh kan Pathian biak Inkhawm service zawng zawng pawh ti thei lo tura CrPC Section144 leh Curfew hial pawh min puan khum theitu hnam dang, milem be mite ṭhutna office te hi Mizote hian zir sânna hmangin kan luahlân thei dawn lo'm ni? Hnam Hnatlang aṭangin pên 2/1 rawn pên leh hret teh u.

3. Kristianna ṭhat bikzia i tarlang ang u

Mizote hian Kohhran chak leh nung (active) tak hi nei lovin kan Kristianna hian min phuar hle lo se la chuan engnge kan dinhmun ni ang le? Ṭhenawm State-te angin hel pawl tawrhhlelhawm tak kan nei ve ang a; tualthi ruang chhâr fo te, insuam leh mi hausa rukbo thâwm te, tun aia râpthlâka zu leh ruihhlo hluar te, pawngsual leh human trafficking te, curfew puan, bomb leh silai puak thâwm te, khawtlang nun zalên lo zette chu kan chanpual a ni ngei ang.

Kristian chu ni lo ila, kan kut zat ve ṭhin­zia en hian kan ram min chuhpuitu Bru leh Chakmate lek phei chu pakhat tê pawh zuah lovin kan ṭingmit duh tawh hial âwm asin! Mizo history kan chhiar hian chutianga che ngam tur chuan he hnam hi a tling tawk chiang alawm!

"Mizo kan ni" kan tih rual hian lei leh van ang maia ze inṭhen, lo lang nghal a awm ṭhin: Pakhat chu - mi lu la hnam, hnam kawlhsen, ramhuai tlawn ching, hnam mâwl leh bâl, zu lâwm, hlim­hlawp bâwl (Kût leh chheih luih luih) ngaina, tih hi a ni a. Pakhat leh chu - tlawmngai hnam, nêlawm, rinawm, thawkrim, tuarchhel, intodelh, midangte ngaihsaka ṭanpui ṭhin, thilkawm lo, ṭhian chhan thih ngam, aia upa zah thiam, nungchang mawi ngaisang tihte hi a ni bawk a.

Kan ram hi Mizo Kristian politician rualin min enkawl a, tunah chuan milem be politician te pawh tluk zo lovin ram kan enkawl chhia a, hei hian kan Pathian leh kan Kristianna hi a timualpho a ni. Chuvangin, politician te leh sorkar hnathawk zawng zawngte pawh Mizo Hnam Hnatlang aṭang hian pên 2/1 han pên ve teh u. Kan Lal Isuan Amaha awm zawng zawng min pe tawh bawk nen, Nazareth tlangval thuhnuairawlhna leh Mizo tlawmngaihna te suihzawm ila, hmangaih vanga Isua inpek ralna leh Mizo thil phalna (sem sem dam dam, ei bil thi thi) te hi ṭhâm kawp ila, Mizopa leh Isua Kristan ṭhian chhan nana thih an ngamna te hi chawm pawlh bawk ila, Mizo pa zâm ngai lohna leh Isua Krista sual doa a huaisennate chhûn fin nen; Isuaa awm, Mizotea awm bawk hi ram enkawl nan hian a hmantlâkin a ṭha bik a ni tih hi hnam dangte hmuh turin i tarchhuak ve tawh ang u hmiang! Isuan, "...in thil tih ṭhatte an hmu ang a, in Pa vana mi an chawimawi thei ang" (cf.Mt.5:16) a tih ang khan ram tana i thawhna hmun apiang hi missionary ropui nih theihna field a ni asin.

Hnam Hnatlang khan Mizote hi hnam sual kan ni lo tih min hriatnawntir leh rawh se. Felhlel taka thuneihna hman chingte do ngamtu, tharum chakna aia Pathian thiltihtheihna hmangthiam zawk, Mizo Kristian, hnam nêp lo tak kan ni tih hi i chiang thar leh ang u. Tichuan, vai e vai lo e, dik lo taka ti ṭhin ram hruaitute chu dodalin paihthla ngam zel ila, Hnam Hnatlan nia kan inlungrual dan leh Pathian lama kan ṭan tlat dan ang khan kan nitin zantin hi Pathian ropui nan leh kan ram leh hnam ṭhatna turin i hmang ang u. Tichuan, kan Kristian nun mawi leh sual duh lohna hian ram leh hnam a siam ṭha ang a, missionary ten an zawrh Kristian sakhua hi a ṭha bik a ni tih hi he ram leh hnam aṭang hian milem betute phêt nana hmangin i ênchhuahtir ve tawh ang u hmiang.

Hawh u, Hnam Hnatlang aṭang khan pên 2/1 i pên leh ang u, chutah chuan kan chunga Lalpa a lâwmna tur leh ram leh hnam damnain min lo hmuak e. "Kan chunga Lalpa a lâwm chuan chu ramah chuan min hruai ang a, min pe ang; hnutetui leh khawizu luanna ram chu" (Num.14:8).

- Rev MS Dawngliana