HETI ZAWNG HIAN KO I THLAK TEH ANG
British-in kum zahnih dawn India ram min awp chhung khan an rorelna tinghet turin innghahna lungphum pathum, ‘three pillars of British administration in India’ tih kha an nei a. Chung te chu - army, police leh civil service te an ni. Helna a awmin sipai chakna hmangin an tu dai mai a, an rorelna dodala mipui pungkhawm chu police-in tiang nen an hnawt darh mai a. Ram inrelbawlnaa hna sang zawng zawng, IAS post zawng zawng kha anmahni sap hovin an chelh fai deuh vek a, India mi te tan chet lak a har ṭalh mai a ni. (khatih lai chuan IAS tih a ni lo va, ICS tih a ni ṭhin).
ICS hna kha Indian ho chelh an phal lo bur chu a ni lo va, India mite an tlin theih loh nan dan khirh tak tak an siam a ni zawk. Entir nan, kum 1878 ah dan thar siamin India mi ICS exam-a tling tur chu kum 19 aia upa an ni tur a ni lo tih te a ni a. Kum 19 mi tan ICS exam-a pass kha thil theih loh tluk a ni. Tin, ICS exam kha London-ah chauh an conduct a, Indian mi rethei tan ICS exam tura London kal vang vang kha a harsa em em a, kalna man an nei lo bawk a ni.
Sap ho khan India mi ten tualchhung inrelbawlnaah hna sang an chelh fur mai chuan an duh angin rorelna an kalpui thei dawn lo tih an hre chiang a, an hun lai khan India mi ICS hna chelh an awm mang lo.
British laka India ram a zalen hnu pawh hian Civil Service pawimawhna chu a la ngai reng mai. Central-ah leh state sawrkar-ah hna sang leh pawimawh chin zawng zawng hi IAS post a ni deuh vek mai. Mizo te IAS leh Central service danga tling kan tlem tial tial chuan kan state-a hna sang chin zawng zawng hi vai hoin an la chelh vek dawn a ni tih hi thu chiang a ni a, zawlnei dang puan sak reng kan ngai lo ve. Tunah pawh tualchhung inrelbawlna lama kan hotu lu ber Chief Secretary chu vai a ni a, police lama kan hotu lal ber pawh vai bawk; District palia kan bawrhsap te pawh vai bawk.
Hmannia SB Shasank chungchanga kan buaina te pawh kha a chhan pakhat chu Mizote All Indai Service-a tling kan tlem tak vang a ni pakhat. Shasank-a kamkhat thei tur Mizo Chief secretary kan nei ta tlat lo va. Home Secretary-ah Mizo pa IAS lo awm hlauh lo phei se Shasank-a khan a duh tawkin min ching let dawn tihna a nih ber kha. Chuvangin, India ram aṭanga kan independent te a nih ngawt loh chuan Mizo ṭhalaite a tam thei ang ber IAS leh central service danga tling thei tura ṭan kan lak hi kan tih makmawh a ni.
Vairengte chhakah hian han pawr ve viau ṭhin mah ila central sawrkar-a hna pawimawh chelh kan awm mang loh emaw, kan state chhunga hna sang chin zawng zawng vai hovin an chelh vek si chuan tinngaihna vak a awm ṭhin lo.
Hawh u, Idol leh Icon ringawt buaipui lo hian NGO hrang hrang leh Kohhran te, zirna ina thawk zirtirtu zawng zawngte pawh hian ṭhangtharte a tam thei ang ber Central Service leh All India Service-a kan luh theih nan i infuih sauh sauh ang u. Sawrkar pawh hian ngaihtuahna thar seng se, Central Service a tling thei awm mi te dap chhuakin, phai lam coaching academy ṭhaa an kal theih nan hma la se; a thawn hial pawhin chawm mai rawh se.
- K Lalrinchhana