ṬHALAITE LEH RAM HMANGAIHNA
Rilruin he ram hma lam hun tur hi a thlir ve fo va, ram kalphung duh khawplohna a len zawh poh leh beisei tur rilruin a dap kual ṭhin. Beiseina min siamtu tlemte zingah ṭhalaite hi an tel a, anni lo hi beisei tur a vâng hle. Chung mite lo chhuahna tur kawng chu hawn chawp ngai a la ni a, an kawng hawn theitu pawh keini hi kan ni. Ṭhalaite han tih hian a kum thu-ah chuan kan tinzawn thiam ang a, ṭhalai zingah pawh hian ram aia mahni inhmangaih a awm theih a, chungho chu kan sawi tum chu an ni lo. Hun kal tawh leh hun lo la awm tur mitthla a, he ram tana ngaihtuahna seng ṭhintute hi a ni kan sawi dawn ni.
A hmasain, engtianga thûkin nge ṭhalaite thinlungah ram hmangaihna a lo inphum theih, tih hi tun hnaia ram dang ṭhalaite thil tawn hawl telin thlir zui phawt teh ang.
Kum 2021 March ni 3-a Mandalay kawtthlera hriamhrei leh hmanraw dang tel miah lova ram zalenna tura beitu kum 19 chauhva upa, Ma Kyal Sin, khawvel dêng chhuak khawpa mite ngaihsan ni zui hlawh chanchin kha?! A ram zalenna turin Mandalay kawtthlerah a thisen a luantîr a, a vanglai takin a ram tan nunna a hlan. Kha nula kha khawvel hian a ngaisang a ni. A kawr hmaa ‘Everything will be Ok’ tih thuziak nem kai ha chunga a hringnun a thlah tâk dan chanchin lungchhiatthlak leh ngaihnawm bawk si khan mite thinlung a khawih a, a nghâwngawrha thuziak tawite awmze nei si te tak kha aw! Kum 19 mi chauh ni chunga khatiang taka a thinlunga ram hmangaihna intuh nghet a mak zawnga sawi chuan mak tak a ni ang.
Kum 2022 kan chuang kai a, khawvelin hero thar a nei. Ram lian leh ropui Russia leh a ṭhenawm ram Ukraine indona chanchin chuan khawvel a chiah hneh hle. Chutih mek lai chuan kum 2019 May thlaa kum 41 mi chauh ni a, Ukraine ram President ni ta, Volodymyr Zelenskyy-a chuan he hun harsa tak karah hian tu nge a nih a rawn lantir a, Russian snipers-ten Zelenskyy leh a chhungte chu thah tumin an veh a, ani chu target number 1 a ni.
US chuan tlan chhuahna tur kawng a dapsak a, mahse, a ram a tlanchhiatsan thei tlat lo. A che vel hi khawvelin hmuhnawm a ti a, kum 44 mi chauh mah ni se, ram humhim a tumna kawnga a huaisenna leh ram a hmangaihna chu khawvel hian a ngaisang a ni. Zelenskyy chu The Modern Day William Wallace tiin twitter lamah pawh an thehlar teh asin. Ram lian leh ropui tak tak hruaitute ai chuan hmelma lak ata a ram humhim tumtu, Zelensky chuan ngaihsan leh ngaihven a hlawh zawk a ni. Zelensky-a huaisenna hian a ram mipuite a chawk tho va, chu indona chanchin chu a tingaihnawm ngang mai. Ukraine Marine kum 26 mi chauh Vitaly Skakun-a’n Russian sipaite tihkhawtlai nana a nunna a hlan dan chanchin mawlh mai te kha... Khatiang tak khan a ni maw ṭhalaite thinlungah ram hmangaihnain hmun sâng a lo chan ṭhin ni?!
Zoram pawh hian amah hmangaihtu ṭhalai, tlangval Kaphleia chu kum 1930 chho vel khan a lo tawng daih tawh a lo ni a. Kaphleia’n Zoram a ngaihhlutzia te, a ram hma lam hun tur a lo thlir ve zia te chu Thlirtu essay leh Zoram ka ram tih chhamhla hmang ngawt pawh hian a lo lang a. B. Lalthangliana chuan “Kaphleia hi nationalist dik tak leh Mizo zinga a hmasa ber pawl a ni ngei ang” tiin a sawi. Chutiang chuan Kaphleia hian Mizo chu hnam (nation) a nihzia a hria a, ama kea ding turin a duh em em a ni.
Zoram a ngainatna leh a thlakhlelhna chu nasa tak a ni. Kum 1930 chho vela hetiang taka thûka ram a lo hmangaih kha a mak a. Amaherawhchu, a hun laia natna hlauhawm ber TB natna veiin a tak taka han thawhchhuah kha a tan thil theih a ni lo, a ram tana hmathlir nei reng chunga chutia che thei hlek lova a awm chu a rilru a hrehawm hle a, amah ngeiin amah anga thlirtu mai nih chu a ram tan, “...Hrin man awm lo...” an nih tur thu a sawi hial kha. A vanglai tak leh ram tana vei lian tak a neih laiin thihna kut vâwt chuan a man ta a nih kha. Mahni pianna ram ngaihlu a, ram leh hnam hmangaihtu Tlangval Kaphleia kha Zoram tan fapa duhawm a va ni em!
Mi dang pawh an la awm ang. Kan sawi tum ber erawh chu ṭhalaite hian ram hmangaihna kawngah tih theih an nei a, an ram hma lam hun tur atan rilru leh ngaihtuahna thûk takin an seng ve thei a, a ṭul phawt chuan an ram tan nunna hial an hlan phal ṭhin a ni tih hi. Ṭhalaite ram hmangaihna chu a fîr a, eng mahin a pawlh dal ve lo. Ram hmangaihna lo lanchhuahna tur mihring thlang dawn i la, ṭhalai rilru leh taksa lama harhvang rual chu an thlanawm a, bawlhhlawh kai lo an rilru te chu he ram tan pawh hian a thlakhlelhawm.
Tun hnai thil thleng hrang hrang han thlir hian Mizo ṭhalaite hi ram hmangaihna kawngah kan ṭhangharh hle niin a hriat a, chu chu social media khawvelah hian a lo lang. Thil pawi tak erawh social media lama kan tlangauna bak tih theih nei zui lova kan inhre ta hi a ni. Eng vanga tih theih nei lo nge kan nih, eng nge a chhan, tihte hi kan ngaihtuah zui ngai ta chu a ni awm e.
Kan ṭhalaiten tih theih nei loa an inngai hi ram tan thil ṭha lo tak a ni. Mi ṭhenkhat chuan, “Social media lama lo râk ve chiam hian a thleng thui lo/awmzia a nei lo” an ti a, a dik. Hei lo hi ṭhalaite hian hmun dang an nei rih lo va, ṭhalai ram vei tan hei lo hi platform dang a awm lo a ni tih chu kan hriat telsak pawh a ṭha hle ang.
Chhawm nun zel tlakin Mizo rilruah hian aia upa zahna a la nung reng a, chutih mek lai chuan kan inhmu puitling har lutuk hi vei a hun hle. Kan ram inrelbawlna kawngah hian ṭhalaite an tel ve a hun tawh a, chumi tur chuan mipui lam pawn rilru kan siam a ngai.
Amah tlangval Kaphleia’n, “Tu pawh keimah anga mahni leh mi dang tana thil ṭha tih tum lova ral thlir mai mai mi chu a ram tan fapa tlaktlai lo, hrin man awm lo a ni ang” a lo tih ang mai khan kan ram tana fapa duhawm ni turte hi fapa tlaktlai lo leh hrin man awm lo, thlirtu ringawt ni turin kan siam mek em ni? Chuti a nih chuan ṭhalai che thei lo hmu theitu pawh chu a ram tan hrin man awm lo a va ni dawn rua em!
Hetia kan hmuh chin ai hian ṭhalai ram vei hi an la tam zawk hle a. Ṭhenkhat chu kan ram kalphung dik loh avangin phum bo an ni a, mahni ram veina thu hla em pawh au chhuahpui ngam lo khawpa nek chêp an ni.
Sawrkar hna lak dan ṭhenkhat hi mi nawlpui hian rin dan kan nei a, kan rama eizawnna a har em em karah hian ṭhalaite tan hian venthawn tur a tam lutuk. Tute emawin an lo hriat palh theih thil sawi hi kawng ṭhenkhatah a la hlauhawm ve a, an ram neih chhun hi an dam khawchhuah ve nan an hmangaih hleithei lo fo. Kan dem dawn chuan ṭhalaite aia dem hmasak tur hi an awm ngei ang.
Kawng tam takah ram hmangaihtute hmathlir leh ngaihtuahna chu phum bovin a awm tawh a, hmangaihtu tam tak a chân tawh - a chân mek zel a ni. Nek chêp an nih avanga chhe ta vek emaw chu an ni lo, anni zingah hian William Wallace-a te ang maia ram hmangaih, tangka leh nihna aia ram ngai hlu zawk, mahni aia ram dah pawimawh an awm e.
He ram hmangaihtu tak takte hi eng tikah nge an lo lan ang a, eng hunah nge he ram hi kan uanpui ve ngam ang? Ni e, an lo lang mek a ni. Chung hmuh theih khawpa lo lang mekte chu ṭhalaite hi an ni. An kawng tur buatsaih i la, kawng rawn zawng chawp mêk te hi kawng i lo hawn ang u hmiang.
- Lalrempuia II Semester MA, Department of Mizo, Mizoram University