HIV/AIDS
Rilru in a vei si a, a taka ka tihtheih a tlem thung si. HIV/AIDS natna sawi chiam tur hian ka thiamna in a tlin lo a, keiin ṭhahnem ngaia ka lo ziah ve ngawt ai chuan an hming bula Dr. dah thei chin te hian ziak zawk se chhiar leh pawm te pawh a awl zawk ngei ang.
Mahse, kan mithiamte ziak duh anga hmuh tur a tam tawk lo erawh a pawi ka ti ṭhin. Human Immunodeficiency Virus (HIV), Acquired Immunodeficiency Syndrome (AIDS) hi tunlaia kan rama kan ṭhalaite’n natna an kai langsar ber leh hlauhawm ber a ni hial awm e. Tuna a lan dan chuan kan thihpui a, kan la thihpui zel dawn nite pawhin a hriat. Nu leh pate zingah pawh he natna hrik pai hi tam tak an awm tawh a ni.
Statistics ṭhenkhat kan hmuh aṭang phei hi chuan a vei/ a hrik kai kher a ni lo, he natna vei lo te tan pawh kan ram hi ramdang mite laka zahpui ngawih ngawih tham a ni ngei ang, statistics hi a dik a nih chuan. Mak ve deuh mai chu he natna vei kan tam ang ai hian he natna dona kawnga ke pen a, he natna vei em em kan tlem ta tlat mai hi, chu mi awmzia chu HIV/AIDS natna hrik kan kai a. A dona leh tihrem tumna kawnga ke pen (vei) hi kan tam tawk lo a ni ber a nih mai chu.
He natnain kan rama ṭhalai chauh ni lo, nu leh pa tam tak a tihbuai tawh lai a, kan hmalakna hi a beitham deuh em? Kan kawngpui kama thuziak ṭhenkhat, ‘Condom tel lovin sex hmang suh. Hriat chian loh mipat hmeichhiatna hmanpui suh,’ tih a intar avanga HIV/AIDS dona kawnga hmala ta viaua kan inngai a nih chuan hmabak tihtur chu kan la ngah hle dawn a ni. Sawrkar lam hian hma an la lo tawp a ni lo, HIV/ AIDS chungchangah pawh, Mizoram State AIDS Control Society (MSACS) te an awm a, an ni pawh hian theihtawp an chhuah chuan an inhre ve ang. Mahse, hei aia ṭan han lak dan te hi chu a la awm thei mial lo maw?
Mizorama HIV/AIDS hrik pai an hmuh chhuah kum 1990 October aṭanga kumin January 2018 thlenga thisen endik tawh mi 6,60,934 zinga mi 16,451 te chuan HIV hrik an pai tih hmuh chhuah a ni tawh a. Rilruah, ‘Heti zat thisen endik an awm tawh a, thisen endik pawh ngam lo he natna hrik pai hi mi engzat tak awm ang maw,’ tih a lo lang nghal a. A kum telin HIV/AIDS natna hrik kai hi kan tam tial tial emaw tih tur a ni a. He natna kan kai chhan ber nia lang mipat hmeichhiatna kan hman khawloh vang te, hriat chian loh kawp mai te, hmeichhe inzuar an tam avanga hetiang natna darh chak a nih thu te chu kan sawi nasat ber a ni si a. Engtia tihrem chi nge ni ang le?
Kan sawrkarin zu a zawrh aṭangin damdawi man a tlawm a, chu chuan damdawi hmansual a hluar phah a, ṭhalai kum 25-34 inkarin he natna hi an vei tam ber a. Tun dinhmunah hian damdawi a hluar a, inchiauna hriau thianghlim lo inhman ṭawm avang leh damdawi ruiin a ken tel thil te avanga ṭhalai kum 15-24 inkarah he natna vei hi an pung chak hle nia hriat ni bawk. Nu leh pate pawhin kan tu leh fate he natna lakah hian an fihlim chiah em tih hi kan inzawh fo a ngai tawh a nih chu.
He natna hian nu leh pa ṭhalai a tliar lova, naupangte pawh an nu leh pate nun uluk loh avanga he natna vei hi tam tak an awm tawh a, he natna hi boruaka leng a ni lo bawk a. Inven dan kawng awlsam ber chu tute pawh hian kan nun uluk ila, ṭhalaite tan nupui pasal neih hmaa mipat hmeichhiatna (sex) hman hi hmangaihna entirna, hmangaihna thlun nghehna a ni lova, kum khua mi ang lova chhuah theihna a ni si a. Kan nun fimkhur a va pawimawh em.
Kawppui nei tan kan kawppui te ṭheuha lungawi hi kan tihtur leh a bata kan bat tlat a ni.
Nu leh pate tan kan kawppuia lungawi lova midang kawp chin hi bansan ngam a ngai. He natna vei chunga malsawm fanau neih tum ṭal hi Pathian pawhin a lawm kher lovang. Mahni leh fate leh zel mi pangngai lova siam duhna thinlung put hi siamtu min siam dan a ni thei dawn em ni?
He natna hi a theih ang anga kan ram aṭanga umbo a nih theih nan hian midang hnathawh nghak kher lovin kan awmhmun ṭheuhah hian tihtur kan nei a ni tih hria ila; tin, he natna lo vei tawhte pawh hi tun dinhmunah chuan a tihdamna damdawi ala awm loh avangin an damchhungin he natna nen hian an inzawm tlat tawh dawn a. He natna in thihna khura a hnuh luh hma ngei a, Pathian lama hruai kan tum tur a ni dawn lawm ni, nun uluk loh vang pawh ni lova, vanduai hrim hrim avang pawhin he natna hi kawng tam takin a kai theih. Chuvangin, he natna hrik kai te hi kan endawng mai tur a ni lova ṭhianah siam kan tum tur a ni zawk a ni.
Central KṬP hmalaknaa ni 16.11.2018 zana Vanapa Hall-a Zu leh ruihhlo, HIV/AIDS Awareness Campaign neih a ni te kha ava lawmawm em, mahni awm hmunah chuan a lawm ber zinga mi ka ni hial awm e. KṬP, ṬKP, PYD, SAY adt. hian hei aia nasa leh zual hian HIV/AIDS natna laka inven a nih theih nan te, he natna umbo a nih theihnan hian theihtawp han chhuah zel se ka va ti em.
He natnain heti khawp a, kan rama bu a khuar chung hian pulpit tlangah chuan HIV/AIDS chungchang auchhuah puina sermon hmuh tur ala tlem hle te hi ka vei ṭhin hle. He natna tihrem a nih theih nan leh a darh zel loh nana a dotute kan puih theihna atan Kohhran leh ṭhalaite pawh hian inkhawmna sermon thupuiah kan hman ve fo hi a hun tawh lo maw? Sawrkar leh pawl ṭhenkhat hmalakna ringawta umbo theih a ni tawh lo, Kohhran leh ṭhalaite kan chetchhuah a hun tawh takzet a ni.
‘An nun an uluk lova an vei a ni vei mai alawm,’ kan tingawt thei lo. Nang leh kei kan chhungkua chungah he natna hian bu ala khuar thei a. Mite tawrhna hrethiam tak leh a tuartute rilru tina zawng ni lova kan theihna kawng kawnga hma kan lak hi a hun tawh takzet a ni.
- Ramchhana Hmar, Phuaibuang