Written by
Joel Lalbiakkima
Saitual

KAN SIKUL KHA

‘Kan zirna kalphung hi en nawna siam ṭhat a ngai a ni’ tih thawm te hi a ri zingin a ri ring viau a. Kan mutan ber hi eng nge ni a, engtia insiamṭhat tur nge tih erawh hi chu kan la chuk fu chat thei lo niin a lang. Tha kan tih te, kan tehfung te hi a inang lo fur mai bawk si a nih hi.

Siam ṭhatna tura hmalakna tur emaw, rawtna emaw siam ka tum lem lo a. Kan sikul kalna ṭhina kan chin dan ṭha nia ka hriatte kan tarlang dawn a ni.

Kan sikulah khan zirlaibu (textbook) pawn lama mihring hmasawnna tur lam khan ngaih pawimawh a hlawh viau ṭhin a. Chumi kawnga kan chin dan ṭha, hmun danga an tih ve lem loh nia ka hriatte kan tarlang dawn a ni (lo ti ve tawk pawh an awm maithei e).

Current affairs test: Zirlaibua GK kan zir bakah kar tin thil thleng thar (Current Affairs) test kan nei ṭhin a, syllabus atan nitin chanchinbu (e.g. Vanglaini) hman a ni ṭhin. Kar khat chhunga kha chanchinbu chhuak zawng kha syllabus a ni mai a, zirlaiten ni tin chanchinbu kan chhiar a ngai. Current Affairs test result chu exam mark-ah an belh tel a, inthlahdah theih a ni lo.

Hei hi kan zirna kalphung leh tih dan pangngai chhunga tel lo, mihring hmasaawnna atan leh zir chhuah hnua hna zawnna kawngah pawh thil pawimawh tak ni si a ni.

Mock interview: Interview chhin kha kan nei ṭhin a, a hun lai chuan a ṭulna leh pawimawhna kha kan man thiam chiah lo. Mahse, hna kan han zawng a, a ṭhatna chu a taka hretu kan ni ta. Interview atana inbuatsaihna tur tlangpui, zawhna awm thei tur awm ang kha zirtirtuten min hrilh lawk a, theih ang angin kan inchhiar a, kan inbuatsaih ve mai ṭhin.

Interview pawimawhzia chu kan hre tlang a. Heti khawpa thil pawimawh si hi kan zirna kawng tluang pangngaiah khawiah mah kan zir lo ti ila a sual awm lo e. Chhiar vaka thiam theih pawh a ni lo a, a taka tih chhina zawi zawia inzir chi a ni.

Three language system: National Education Policy tharah hei hi an rawn chawi lar viau a, kan sikul chuan hmanah khan kan lo hmang tawh a ni. Mizo ṭawnga ṭawng ni, English-a ṭawng ni leh Hindi-a ṭawng ni kan nei hrang a. Mizo ṭawng hman theih niah chuan sikulah thawm a ṭha ṭhin khawp mai a, Hindi hman ni chuan a reh viau ṭhin. Zirlaibua Hindi kan zir bakah ṭawng tualleng, ni tin khawsakna atana ṭangkai tur chi kha theih ang ang min zirtir a, Hindi-a ṭawng ni chuan chung hmang chuan kan inbe ve nak nak ṭhin. Hindi poem leh thawnthu eng eng emaw zira byheart ai chuan a taka hman mai kha a lo ṭha khawp mai.

Library: Pawl 12 chin zir theihna sikul hrang hrangah hian library mumal tak nei leh enkawl hi kan tam lo viau awm e. Kan sikulah khan library kan nei a, class hrang hrangte library-a an kal hun tur kha daily routine-ah an siam tel ṭhin. Thil tam tak va chhiar hman lo mah ila magazine leh lehkhabu ṭha kan va hmuh ringawt pawh thil hlu tak a ni. Kan tuipui zawng chu mahni ta tur kan lei ve a nih loh pawhin kan hawh mai ṭhin a, min kaihruaitu ṭha tak a ni.

Co-curricular activities: Scouts & Guides, Cub & Bulbul, Taekwondo club, etc. kan nei a. Zirlai pangngai piah lamah thil dang zirna leh intuai­hriamna ṭha tak a ni a, hmun dang, ram pawn thlenga kal chhuahna (exposure) remchang tak a ni bawk. Annual Sport neih nikhuaah mimal theihna hai chhuak thei – writing competition, debate, zai, lam, etc. te chu item pawimawh tak an ni ṭhin.

Community service: Kar khat chhungin midang tan thil ṭha pakhat tal tih ṭhin tur a ni a, chu kan thil tih chu diary-ah, eng nge kan tih, khawi hun leh hmunah nge, tute tan nge kan tih, tih te felfai takin kan chhinchhiah a, kar tin Thawhṭanni apiangin Class Teacher hnenah kan thehlut ṭhin. Min hmuhpui vek seng lo a, amaherawhchu, mahni thil ṭha tih chhinchhiah nana thu dik lo ziah chu har tak a ni; kan rinawm tlangpui.

Home visit: Zirtirtuten chan insemin zirlaite anmahni in ngeiah an tlawh chhuak ṭhin. Hei hi thil pawimawh tak a ni.

Zirlai naupangte hi chhungkaw dinhmun leh chawr chhuahna pawh inang lo tak an ni. Hetianga tapchhak zawl ngeia zirtirtuten an tlawh chhuah hian naupangte an hriat chian phah a, sikul lama enkawlna thlengin rah ṭha a chhuah ṭhin. Tunlaia zirtirtu tam tak harsatna chu an naupangte an hriat chian loh vanga enkawlna dik an pe thei ṭhin lo hi a ni. Damlo a hriat chian loh chuan doctor pawhin damdawi chawh ve fo mah se la, an dam hlei thei lo.

General Conduct: Kan zirtirtute khan zirlaite an chik em em a. Sikul mai bakah tualzal nun, sakhaw biakna hmuna an awm dan leh Kristian kan nih anga Chawlhni serh thlengin an en zui ṭhin. Chawlhnia infiam an hriat chu sikulah an hrem ṭhak ṭhak a, naupang tan nun uluk a ṭul hle. Incheina hleihluak leh sam tih dan uchuak mai bakah, kal dan, pheikhawka lei hrut leh hrut loh thlengin an en chik a, siam ṭhat ngai nia an hriat chu chawp leh chilhin an siam ṭha nghal mai ṭhin.

Kan han tarlan takte hi phuah chawp leh duhthusam mai ni loin a tak ngeia kan tih ṭhin a ni.

Zirna siam ṭhat kan tih hian, kum nga dan vela zirlaibu thlak emaw, ṭawng hman chungchanga inhnial leh ṭhin emaw, competitive exam-a inziah tlin leh tlin loh lam ai mahin, kawng hrang hranga mihring ṭha leh chhawr tlak chher chhuah hi thupuiah neihin kan innghahna lungphum ni se. Chumi atan chuan ruahmanna siam ṭhin ila, kawng ro a su zawk ang tih a rinawm.

IAS, Doctor, Engineer, Officer dang dang nih te hi a ṭha e. Ni tura ṭan lak zel pawh kan tih tur a ni. Mahse, a tam zawk hi chutiang tling pha lo chu kan ni dawn si. Kan zirna kalphung hian mahnia ding thei, mihring ṭha, dik, rinawm leh taima, chhawr tlak a chher chhuak em tih hi inzawt nawn fo teh ang u.

- Joel Lalbiakkima, Saitual