KOHHRAN - SAKHUA LEH POLITIC
“Kohhran hi politics-ah a inrawlh tur a ni lo” tih leh, “A inrawlh tur a ni” tih hi ngaihdan insual, ṭhelh har tak a ni.
Islam ramah chuan sakhua leh politic a inzawm hle a; ram ṭhenkhatah phei chuan Islam sakhaw dan hmangin sawrkar an kal hial a; heng ramte hi ram nuam tak niin an lang lo; an chhungrilah an buai viau hlawm a ni.
India ramah pawh Hindu sakhua leh politic a inpawlh thui sawt viau niin a lang; sakhaw te zawk ṭhin a ṭhawng fo mai. Hinduism huangah hian Kristian sakhuaa kohhran kan tih ang hi a awm lo naa, a tlukpui ang deuh RSS, Bajrang Dal, VHP te a awm bakah, puithiam langsar deuh deuh hian huang hran hungin pawl nghet an nei fur bawk a. Politic-ah an huhang a na hlawm hle bawk a ni.
Politic thila sakhua a inrawlh viau hian ram chhung inrelbawlna a nghawng a; zalenna a bo chawk ṭhin.
Politic chu ramchhung siamṭhatna tur a ni a; chu chu a hmai lehlam chauh a ni. A hmai lehlam chu lalna leh thuneihna a ni a; a hmai lehlam hi paih theih a ni reng reng lo. Chutih laiin lalna tel lo mahse mihring thinlung leh nun dan chunga thuneihna hi sakhua hian a tinzawn hle bawk a. A zia a hrang deuh mai chauh a ni. Hetiang a nih avang hian sakhua leh kohhran nena politic inthlunzawm dan hi fimkhur taka kalpui a nih loh chuan sakhua leh kohhran hian a tuar hlauh thei a. Mipui zalenna a chep hle thei bawk a ni.
Kohhran leh sakhua hi politic aṭanga hrang hlak tura beisei chi niin a lang lo. Mihring nun khawih ve ve an nih tlat avangin insut chang te, kal dun rial chang te an nei lo thei lo. Khawvela kan awm a, mihring hi mihring a la nih chhung chuan a pahnih hian kan nunah hnuhma an nei zelin a rinawm a; mihring nun chunga thu neihna an inchuh chang a awm ang a; hma lam pana an kal dun chang pawh a awm zelin a rinawm. Mahse tihsual palh chuan sakhua/ kohhran zawk hian a tuar thei a; fimkhur taka ke kan pen a ngai ṭhin a ni.
Europe lamah Kristian an tlem tial laiin America lamah an nghet thawkhat viau. A chhan hrang hrang sawi tur a awm ang. An sawi ve fo ṭhin chu secularity hi a ni. (Hmanlai) Europe-ah chuan lal chhungkua leh sawrkar khan sakhua leh sawrkarna an chawhpawlh ṭhin a. Miin lal leh sawrkar thil tih dan a duh loh avangin sakhua a hmu khaw-lo tel ṭhin a; kum zabi a lo liam chho zel a, sakhua zawkin a chak loh phah ta a; USA-ah erawh chuan an hnam pate khan secular sawrkar an din lui tlat a. Miin sawrkar thil tih dan duh lo hle mah se rorel lai leh an sakhua an hmu khaw lo dun kher lo an ti. Hetiang hi ram dangah pawh thleng thei a ni. (President Trump-a hian eng ang thil nge a hnutchhiah dawn a la hriat theih loh).
Mihring hian nihna hrang hrang a nei ngei ang a; a nihna hrang hrang zingah chuan ‘hel hmang’ tih hi a tel ngeiin a rinawm. “Hel hmang” a nihna hi zalenna lungphum phumtu leh zalenna mei chhem alhtu a ni fo bawk. A nihna danga ramsa zia a neih kha thunun leh khuahkhirh ngai ni mahse, ‘hel hmang’ a nih avang hian thununna tam lutuk a ngai thei lo va, a phur zo lo fo ṭhin a ni. Sawrkar thuneihna baka sakhaw thuneihna khauh pui puiin a delh bawk chuan zawh loh hun a nei ṭhin a; a nun a pik a; mihring mihrinnaah hmasawn harsa a ti a; tal chhuah tumin a bei fo ṭhin. A tal chhuah theih chuan a tal chhuak a; a theih loh chuan hlet ṭha lo tak a chhuah thei bawk. Chu chu Islam ram dinhmun ṭhenkhatah hian a lang thei awm e.
Mihring hian ama ṭhan zelna leh a damkhaw chhuahna tur a ngaipawimawh em em a; thil dang dah ṭhain a um fo ṭhin. Chutiang chu kan nih avangin “Kan fairel b>l” khawih che thei chi hian kan thinlung a luah lian ber fo. Chu chu khuarel kal zelin min hrut tel avanga kan nihna a ni a; paih bo mai mai theih a ni lo. Sawrkar hian kan fairel b>l a nghawng a; sakhua/ kohhran pawhin a nghawng. An nghawng dan erawh chu a inang lo hle. Sawrkar aṭangin kan dawng a; kan b>l aṭangin kohhranin a dawng thung. Chutiang chu a nih avangin politic leh sakhua a innek chiam hian, khua rei thilah sakhua hi a hniam zawkah a awm phah thei tlat a ni. Chu chu tun kum sawmhnih sawmthum chhung leka thleng tur tihna a ni lo; kum za bi a kal chuan kan duh loh takin thil a thleng thei tih hi Europe chanchin an sawi aṭang hian a lang thei ang.
Politics hian kan nun a nghawng vek a; sakhua pawhin kan nun a nghawng. Politics chuan mi zawng zawng hi kan duh emaw duh lo emaw min nghawng vek a; sakhua erawh chuan kan duhthlanna bakin min nghawng thei meuh lo. Hetiang hi a nih avangin an innek dan a dik loh chuan kohhran zawk hian a tuar ṭhin a ni. Chuti chung chuan kohhran hi politic laka inthiar fihlim tura beisei chi a ni lo. Mipui tawrhna te, mirethei tawrhna te hi politic dik lo avanga awm thei a ni a; chutiang hunah chuan kohhran hi a ngawi thei lo. Mipui thlavang hauhvin a au chhuak lo thei lo va, a tihtur pawh a ni.
Mihring hi ṭha famkim a ni lo va; kohhran leh sakhua hi mihring awm khawm a ni. Famkim lo mihring awm khawm chu, “an awm-khawm” avanga famkim viau tura beisei theih a ni lo. Chu chu pawn lam aṭanga thlirtu leh a chhunga awmin an hriat ve ve a ngai a. A pawna miin a hriat anga a chhunga miin famkim lo tih a inpawm ve loh chuan, thlarau thu behchhana kal filawr chiam theih a ni a; ‘kan thu apiang Pathian Thu’ emaw tih mai theih a ni. “Kohhran thu hi a hun lai zela Pathian thu a ni mai” han tih ngawt te hi a dik tawk lo va. Hetiang ṭawngkam hian chapona emaw, thuneihna neia inhriatna emaw, mahni inenfiah duh lohna rilru emaw a tarlang thin a ni.
Mihring hi tun anga kan mihrinna hi a la awm chhung chuan politic leh sakhua hian min la tuam reng dawn a. Inhne miah lova kal hrang hlak thei a ni lo. Mahse sakhua leh kohhran mi chuan mi rilru tina lo tura a ṭawngkam, a thuziah leh a thusawiah fimkhur nachang a hre tur a ni. Pulpit-ah a ni emaw hmun dangah a ni emaw, tuma chhan let theih lohna hmun a nih avanga politic kaihhnawih lam sawina atana ṭawngkam na lutuk hman hi kohhran mipui tan a tha ber lem lo. Mipui rilru tihnat a nih hian a tawp khawkah chak lo zawk niin a awngrawp palh thei a ni.
Pathian awm ring lo Richard Dawkins meuh pawhin Europe rama Kristianna tla hniam zel hi ṭha a ti lo; Kristian sakhua aia ṭha lo zawkin a thlak thei tih a hria. Chu chu khawvel ralmuanna leh mihring zalenna atan a ṭha hauh lo vang. Thlarau lam nun te, chatuan hmun tur lamte chu lo dah ṭha ta pawh ni ila, Mizo fate tan ngat phei hi chuan Kristian sakhua aia
ṭha, kan nun nena inmil zawk sakhaw dang a awm lo. Chuvangin, kum zabi a liam hnuah pawh ṭhangthar rilrua sakhua leh kohhran a tlakhniam lohna turin thusawi leh thuziah lamah fimkhur a ngai a. Dikna te, rinawmna te, kalhmang ṭha te hi kohhran hian a au chhuahpui zel tur a ni. Mahse ṭhahnemngaih luata mi rilru tihnat erawh chu khuareiah kan hlawkpui lem lo thei a; fimkhur taka ṭawngkam hman fo a ṭha awm e.
Party hrang hrang an awm a; kan ṭan zawngte an awm ang. Mahse Kohhran huang aṭang ṭan lam neih lan viau erawh chu a ṭhatlohna a awm. Kan ṭan viau kha lo tlingin lo sawrkar se; an lo ṭha famkim bik dawn lo thei a; anmahni ṭantu kohhranin hmingchhiatna a phur tel thei a; chu chu khuareiah kohhran leh sakhuain a hniam phah thei a ni.
- Dr. Lalchhuanawma Tochhawng