Thingtlang khaw entawntlak Ralegan Siddhi chanchin
Ralegan Siddhi khua hi Maharashtra state-a khaw te tak te, Pune aṭanga 75 km leka hlaa awm a ni a, tlang te tak te te leh phaizawl hmun a ni. He khua leh a hmasawnna tura Anna Hazare-a bulṭana a lo hlawhtlin chhoh dan hi Mizorama thingtlang khua leh khawpui veng hrang hrang hmasawnna atana ṭangkai thei leh entawn tlak nia ka hriat avangin a chanchin hi ka han ziak a ni e.
Ralegan Siddhi khua hi Anna Hazare-a hova siam ṭhat hna thawh a nih hma chuan thingtlang khaw ṭawphnawk tak, leilet ram acre 50 lek chauh nei buh leh bal khamkhawp thar chhuak lo, khawsak harsa em em khua a ni ṭhin. Chuvang chuan, eizawnna ṭha zawk beiseiin mi tam tak an pem chhuak a, pawisa puktirtute inzawrhna hmunah remchang tak a niin a pung sang tak takin pawisa an puk tir a. Lo lama an thar chhuah an kham si lova, a ni telin an ba a pung tual tual a. Retheih leh harsatna thuk zawkah an lut zel a. Chhungkaw pa tam tak phei chu beidawnna leh rilru hah avangin zu lamah an tlu lut a, zu zuar in 40 zet mai an lo nei ta.
Naupang lah school kal ṭha peih lo leh bansan an pung tual tual a. Gram Sabha (Village Council) inthlan an neih lahin political party hrang hrang karah inbeihna a nasain khawtualah inngeihlohna leh mi leh sa inthliarna a nasa tial tial a. A kum a telin ruk ruk leh zu ruih buaina a pung tial tial a. Pawisa puktirtu leh zu zuarten thu an nei tial tial bawk.
Tichuan, an khaw pa Anna Hazare-a, kum 15 zet sipaia a ṭan hnuin kum 1975 khan sipai aṭanga pension-in Ralegan Siddhi khuaa a rawn kir aṭangin thil a lo danglam chho ṭan ta a ni. Anna Hazare ngaihdan chuan, “Thingtlang khaw tinah heng thil panga hi tih puitlin a nih phawt chuan nasa takin khuain hma a sawn ang,” a ti a:
1. Zu khap beh a nihin (drugs tih lam chu sawi an ngai ve lo a ni ang!)
2. Nau piang tam lutuk ven nana insiam ṭhin a nihin
3. Thing kih khap tlat a nihin
4. Ran khuahkhirh a nihin
5. Khawtlang siamṭhatnana tha leh zung senga hnatlanga hna thawh ṭhin a nihin
A ni hian an khaw tihhmasawn nan nasa takin a rawn thawk ta a. A hmasa berah an pathian biakna in (Hindu Temple) sa ṭha turin mi rilru a rawn chawk harh a, hnatlangin a khaw nawtin an thawk ṭan ta. Chutianga an biak in an sak ṭhat fel meuh chuan mipui rilru a lo inrual leh ṭan ta. In zirtirna leh infuih tharna hmunah hmangin ṭhalai leh rual u zawkte chu khawtlang neitu berah an siam a.
Chutah an khawtlang ṭhatna tur leh an hmasawnna tura pawimawh ber pakhat buh leh bal thar theihna ram zau zawk an neih theih nan ruahtui lo tla chu an khua aṭanga far khat mah luang chhuak lova an leihnuai tui belhchhah nana hman theih turin, a theihna lai laiah ruahtui luankhawmna tur tuikhuah (percolation tank) te siam leh khur (contour trench) te, terrace te laiin lei chhung rila ruahtui luh tir chu engto berah neihin hma an han la ta a. Hei hian nasa takin an lei hnuai tui a lo tipung a, chumi hmang chuan tunhmaa lo neihna tlak lo phai zawl kha hman tlakah a lo chang a. Kum reilote chhungin buh leh thlai chinna tlak ram tha acre 1000 lai an lo nei thei ta a ni. Tichuan, buh leh bal an khamkhawp an lo thar chhuak tan ta a ni. Hetianga kum tluana lei hnuai tui hman tur an lo neih tak aṭang hian buh leh thlai thenkhat phei chu kum khatah tum thumte an lo thar ta a.
Zu chungchangah nasa takin ṭan an la leh a. Zu hian Ralegan Siddhi hi hun rei tak chhung a lo tibuai tawh a, chhungkaw tam takah harsatna namen lo a thlen avangin tihbo dan kawng an dap a. An pathian biak ina inko khawmin lungrual takin an khuaa zu zuarten zu zawrh ti tawp turin an ngen ta ngawt mai a ni. Chutiang a lo nih chuan zu zuar in 30 vel chuan anmahni duhthuin an zu dawr an lo khar ta a. A bak in 10 zet chu an zu dawr an khar luih tir ta bawk a. Zu in dawklak ṭhenkhat chu an khaw ṭhenawmahte kalin an in chhunzawm nain khawtlang leh chhungkaw tana hnawksak thil chu an ti zui reng bik ta lo a ni.
Hetianga zu an beiha an tihrem nan hian kum 10 emaw zet hun an hmang a ni. Chutah chuan sahdah, cigarettes leh beedi (biri) an han bei zui leh a. Sahdah, cigarettes, leh beedi tam tak thalai rualten an khaw then thianghlim nan an hal a, chutiang chuan an khua chu thenfai a lo ni leh ta a ni. Hetianga an khua then fai a nih aṭang hian Anna Hazare leh an khawtlang hruaitu dang ten sawrkar office-a hna ruakah an khua leh tui a tam thei ang ber thun turin tan an la a, kum 10 chhungin mi 200 zetin sawrkarah hlawh mumal tak neiin an thawh phah a. Tin, rural development lam hmalakna tur scheme a awm leh awm loh enin khawpuiah te kal insiamin an khaw tih changkanna lamah nasa takin ṭan an la chhova. Lo neihna tur tui bakah ei leh in tur tui thlengin sawrkar ṭanpuina hmangin leh vantlang tha hmangin an thawk a, chunga an tui in tur neih chu a rual thei ang berin an insem ṭhin a.
Tin, thing kung ṭangkaizia leh pawimawhzia nasa takin an in zirtir a - khaw vawng daitu, boruak tithianghlimtu, ruahtui siamtu an nihzia leh mihring ṭhian ṭha ber pakhat an nihzia inzirtirin an khuaah hian thing nuai 4 vel zet an phunin an enkawl a. Chunga an thing phun leh an phulte tichhe lo turin an ran an khuahkhirh vek a. An leiletah hnimhnah (fodder) te chingin an ran chawm nan an hmang a. Hetiang taka an khuain hma a lo sawn takah chuan pawisa puktirtu hmel pawh hmuh tur a awm leh ngai tawh lova. Tin, naupang school kal ṭha duh lo pawh an lo tlem chho ve leh ta a ni.
Thil danglam tak entawn tlak an tih ṭhenkhatte:-
1. Mi tam berin buh leh bal kham khawp aia tam an lo thar ta a, chutih lain kham khawp thar lote an lo awm ve bawk a. Mamawh aia tam tharten engemaw zat an vawm khawm a, a khawpkham loten an puk theih turin ‘Grain Bank’ dinin chutah chuan an chhung khawm a, chuta ṭang chuan a mamawhtuten an puk ta ṭhin a ni. Hetianga an pukah hian a pung tlem an rulh a ngai ve ṭhin.
2. Nupui - pasal inneih hi a hautakin senso tam lutuk an ti. Chuvang chuan a huhova inneihna buatsaih ṭhin a ni. Hetiang nikhua hian lawmna ruai an buatsaih a, chuta senso chu innei chhungkuaten an intum ṭawm a, cheng singhnih-khat lek sengin inneihna ropui tak an hmang thei ta ṭhin a ni.
3. Mihring pung chak lutuk avanga harsatna awm theite thlirin, hmasawnna ṭha leh hlawhtling nei tur chuan family planning a ṭul a ni an ti a. Gram Sabha (Village Council) hian chutiang ti ve lo chu ram hmasawnna thilah pawh hrek hial tura an rel avangin mi tinin ṭha takin an zawm a, mahse, mipa nei lote chu ngaihhnathiam te pawh an nei ṭhin a ni awm e.
4. Mi leh sa inthliarna ti bo turin ṭan an la a. An khua a mi hnuaihnung (Harijan & Dalit) hote pawh khawtlangin an chenna in tur an din pui a, an ba te rulh puiin nasa takin an dawm kang ṭhin.
5. Ralegan Siddhi khuaa an tihdan danglam tak dang leh chu ni 15 zela nikhat hi puitling (tar chak lo leh rualbanlo tih loh chuan) tu pawhin khawtlang tan an tha leh zung an hman a ngai; chutianga an thawh tur leh an thawh hun tur siam fel a ni. Chutiang hmang chuan tuihna tipung tura leilung buatsaih hna (Water Shed Development) te, khaw chhung thenfai hna te, vantlang insil - inthiarna thenfai hna leh a ṭul apiang an thawk a. Hmasawnna thilah hna pawimawh bik an neih phei chuan hun tam zawk pawh an pe ṭhin.
6. Ralegan Siddhi khuaah hian Co-Operative Society ang chi hrang hrang din a ni a, hetiang hmang hian zirna lam te, lo neih lam te, bawnghnu te leh chutiang lam buaipuitu te, hmeichhe hamṭhatna lam ngaihtuahtu te, tui lam ngaihtuahtu leh thil dang dang an siam vek a. Chung zawng zawng chuan kum tinin Gram Sabha-ah report an pe a, an account an thehlut ziah a ni. Chutiang chuan Gram Sabha hian an khuaa hmasawnna hrang hrangah an hmasawn dan thlirin ṭan lak zel dan tur an ngaihtuah ṭhin a ni.
7. Kum tin Ralegan Siddhi piancham an lawm a, chutah chuan-
• An khuaa mipa upa ber chu ‘An khaw Pa’ angin chawimawina an hlan a.
• Chutiang bawkin an khua a nu upa ber pawh an ‘An khaw Nu’ an ti a.
• Chumi kuma nausen piang zawng zawngte tan kawr thar an thui sak an pe ṭhin.
• An khuaa mo (pasal rawn nei thar) zawng zawngte hnenah lo welcome nan coconut thei an pe ṭhin.
• Zirlai exam-na a ti ṭhate hnenah lawmman an hlan a.
• An khua aṭanga thil chhuanawm leh langsar bik titute an chawimawi ṭhin.
• Intihhlimna leh ruaiṭhehna an nei ṭhin.
8. Thil dang ropui tak pakhat chu Ralegan Siddhi-ah hian political party-in hmun a nei ve ngai lo - an Gram Sabha (Village Council ang) hruaitu atan pawh mi ṭhahnemngai tur leh thiam tura an hriat chu an inbel fel vek thei ṭhin a ni. An khaw tih hmasawn nan pawh a hlawk zawk tlat an ti.
Hetiang hian kum reilote chhungin Ralegan Siddhi hi nasa taka dawm kanin an awm ang hian keini Zoram khua leh Veng hrang hrangah hian hmalak a, invawn ve theih a chakawm hle mai. Chhiartu zawng zawngten i ngaihtuah zuiin midang i hrilh chawng zel ang u.
- C. Dorema, Khasi Veng, 4/30 Kulikawn, Aizawl