'MIZO PATRIOTS' IN TITE CHU TUTE NGE NI? (Mizoram leh hnam chu i hmangaih chiah a maw?!)
Tunlai 'Age of Digital Revolution' an tih, Internet khawvela social media hrang hrangah keini Zofate pawhin thu leh hla kan ngahin Facebook, WhatsApp leh Telegram-ah group chi hrang hrang siam kan tam ta hle! Group ṭhenkhat erawh chu, a group hming nena inmil lem lo thuziak a tamin, "Mat vuaka Tuichang dap" an sawi ang maiin, thu in persan leh group member te rilru thuhmun lohzia leh zai khata an luan lohzia a tilang chiang hle.
"Mizo Patriots" tih group-ah hun rei fu aṭangin member-ah min lo dah ve a, lawmawm ka tihrualin, "Mizo hnam" emaw, "Mizoram" hmangaihna lam (patriotism, nationalism) hawi thu leh hla erawh chhiar tur a tam lem lo. Chung aiin political party leh politician tute emaw selna anka leh uar taka fakmawi chawpna a tam!
Political thilah Sapṭawng thumal, "Patriotism" tih leh "Nationalism" tih chu kan pian pui Mizo ṭawng ang maiin kan hmang uar tawh a, khawvela hnam ze tinrengin heng thumal pahnihte hi nitin kan hmang lar hle.
Patriotism tih leh Nationalism tih chu sam phiar zawm ang maia in zawm leh in phuarkhawm chiat an ni a, unau / phir ang a tih theih awm e. India Today chuan, "Nationalism leh Patrotism tih chu pawisa pakhat, hmel lan dan pahnih (same coin) nei ang a ni," a ti. Tihian Patriotism leh Nationalism tih chu i han chhui zau hlek teh ang.
Patriotism tih chu Sapṭawng (English) thumal lar tak, mahse, a ṭo bul (original) erawh Greek, Latin leh French ṭawng aṭanga lak a ni. Greek ṭawnga Patriotes, "Patria" tih aṭangin Pa ram (Fatherland) tih sawina "Paternal, Patriarchy" niin an sawi. Latin ṭawngin "Patriotes" tih niin, French ṭawngin, "Patriote compotriot" tiin an sawi a, "Chi khat, hnam thuhmun, ram khat in hmangaihna" niin an sawi. Robert Longley chuan, "Patriotism tih ram hmangaihna rilru leh thiltih a ni a, chutianga lak nat lutukna chuan mi a ti na ve thei," a ti. Mimalin a chenna ram, a thisen zawmpui leh chipuite a hmangaihna vanga inpumkhatna leh lungrualna - ṭanrualna thiltih tihna a ni a, hnam tinin anmahni hnam chu midang aia ṭha bera ngaihna a tih theih ang. Kum 1596 vel aṭangin "Patriot" tih thumal chu hman ṭan niin, kum 1726-ah "Patriotism" tih thumal chu an lo hmang lar chho ta a ni, an ti.
Wikipedea chuan, hnam mawl kawlhsen tak "Barbarian" hote chuan, thlah khat, ram khata cheng niin an inhria a, chungho chuan an chenna thuhmun "Patris or Fatherland" chu humhalh leh venhim an duh, a ti. Cambridge Dictionary chuan, "Patriot tih chu, mi tuemaw (person) a ram leh hnam hmangaih rum rut mai, a ṭul a nih chuan a ram leh chhan nana ral do huam chu a ni," a ti. American Dictionary chuan, "Mi tu emaw, hmeichhia emaw mipa pawh nise, a ṭul huna a ram leh hnam venghimtu chu a ni," a ti. Merriam - Webster Dictionary chuan, "Patriot chu a ram leh hnam thlawpa hmangaihtu chu a ni," a ti. Patriotism chu mi tu pawh a pian seilenna ram hmangaih a, zah a, ngaihlutu, a thinlung chhung ril bera neitu nia in hre tlat chu a ni, a tih theih awm e.
John Dryden chuan kum 1700-ah, "A Patriot, both the King and County Server, Prerogative and Privilege preserves" tiin, "patrotism" tih sawifiahna chu a lo hmang tawh a ni (Feables, Ancient and Modern).
Kum 1775-ah Samuel Johnson chuan, "The Patriot" tih a ziak a, chutah chuan Great Britain (United Kingdom) in America a awp lam sawina niin, chutianga Britain lal (monarchy) thuhnuaia intulut (devote) hote a sawiselna a ni. America rama "Patriots" in tite chuan "Founding Fathers" tiin, an nun chu hlauh thawn awm thin hle mah se, huaisen leh chhel taka America ram tana an hmathlir zalenna ( visions of freedom) leh intluktlanna (equality) an lo neih hnuin, he "patriotism" tih ṭawngkam leh thumal hi America zalenna tura thupuan chhuahna, " America's Declaration of Independence" ah an lo hmang tawh a, "American Patriots" hote chuan indonaah hnehna changin July 7, 1773-ah Benjamin Franklin chuan zalenna thupuanah a ziak lang ta a ni.
Vawiina keini, he "Mizo Patriots" tih group-a awmte hian Mizoram leh Mizo hnam tan enge hmathlir leh thiltum kan neih ve hlawm le? Mahni ṭheuh ngun takin, i han zawt teh ang u. Patriotism chu ram khata cheng mipuiten zalenna (freedom), rorelna (justice) leh intluktlanna (equality) neihna tura thinlung hmun khat pu a, hmangaihna a phuar khawma awmte sawina a ni.
Isreal fate chu khawvel hmun hrang hrangah awm darhin, an "patrotism" chuan "Zionist Movement" a neih tir a, vawiina Israel khua a lo pian tir a, Germany ramah lah Nazi party siam phahin Holocaust rapthlak tak a lo chhuah phah ta a nih kha.
Vawiina Russia-in Ukraine a run chhan zinga pakhat pawh Russian President Vladimir Putin chuan patriotic nasa tak neiin, Russian hnam nunphung nena in sam phiar zawm tlat leh ṭawng khat hmangtute suihkhawm leh zawmkhawma ṭanrualna (unity) neih tir a tum vang a ni. "War and Peace" tih lehkhabu hmingthang tak ziaktu Leo Tolstoy kha khawvel chuan Russian hnam hmangaihtu ropui (the great Russian patriot) tiin an sawi ṭhin a ni. Tuna Ukraine rama Azov Battallion dintu Andriy Biletsky chu, Ukrainian zinga patriotism nasa tak neitute zinga a tel vang a ni bawk (Azov Battallion dintu leh an chanchin hi ka ziak tawh nghe nghe - CT).
Patriot tih chu, "Ram leh hnam hmangaihtu, khua leh tui ṭha, mi tlawmngai mi inpe" tihna a ni. Chung patriot zingah hian "Jingo" tia sawi an awm leh a, chung mite chu patriotism ring taka luhkapui tlang sang aṭanga a ram leh khaw mipuite hriat theih tura aupuitu, indo tura inpeih, foreign policy neia nasa taka phusa ṭhin mite chu an ni. Entirnan, English history-ah chuan, Conservative thlawptu PM Disraeli chu kum 1877-78-ah Near East Policy chak taka kal pui thlawptu a ni.
"Patriotism" tih chu thil hming (noun) anga sawiin, "Hmangaihnaa inpumpekna (devoted lo ve), ram leh hnam pakhat thlawpna leh venghimna tur" sawina a ni. Kum 1700-1800 chhovah chuan "Patriotism, Patriot, Patriotic" tih thumalte chu America ramah an lo hmar larin, uar tawh hle a ni. British awpna hnuai aṭanga mahni duh dan ang tak leh hnam ze mil, chek ngei zawng taka rorelna duh avangin American hote chuan Kumpinu Lalram aṭanga indan (independence) duhin an bei a, chunga thi leh thau pawlh leh lu chhum ban chhum huama theihtawpa tan khawhtu leh beitute chu "Patriots" tiin an koh mai ṭhin a ni.
Tun hnu zelah sipai tanglai leh sorkar hna thawk leh sorkar aiawhtute leh ram pakhat aiawhtute chuan an ram chu ram dangin an beihna do letna leh venghim turin an ram leh hnam hmangaihna (patrotism) chu lantir tur leh hmang tura beisei an ni. India mite chuan India ram hnam puanzar (flag) hnuaiah, chibai bukna leh zah entirna, "Ka ram leh hnam ka chhuang a ni" tiin, chutianga an thiltih (acts of pride) chu "patriotic" tih a ni.
Patroism tih chu ram leh hnam din chhuah nan leh inpumkhat nan a pawimawh hle a, American mipuite chu Great Depression an tih leh Indopui II-na laiin "patrotism" chuan nghet leh chhel takin, a lo phuarkhawm tlat tawh a ni. Dec. 7, 1941 a Japanese sipai Kimikaze hoten Pearl Harbor an beih thut khan President Franklin Roosevelt rorelna (Roosevelt Admin) chuan, an pi leh pu, thlahtute aṭanga America rama awm Japanese 127,000 zette chu "Internment Camp" ah Indopui II hun chhung zawng dahin turin thupek a lo siam phah hial. Chumi ṭum chuan Japanese pa dawr pakhatah, "American ka ni e" (I am American) tih ziak a tar a ni, an ti. Vawiinah hian, "Mizo ka ni e" i ti ve thei dawn lo'm ni?
Mizo mipui tam berin a duh dan duhtu, remtitu leh thlawptu i lo nih chuan, "Mizo Patriot" i ni ang a, a duh lo leh dodaltu i nih erawh chuan, Juda Iscariot anga phatsantu (traitor) i ni tihna a ni ang!
Nationalism ve thung chu, kum 1800's vel aṭangin a lo lar ṭan a, Latin ṭawnga "pianna" (birth) tih emaw, "Chi leh kuang, hnam bil" (tribe) tih sawina aṭanga lo awm niin an sawi. Ram leh Hnam pakhatin, anmahni hnam hmangaihna tura an tuipui (interest) tak mai, a hnam mipuiten an zawm leh pawm tlan leh ṭangkaipui tur thil, an hlut leh ngaih pawimawh em em sawina, a tih theih awm e.
Mizo thinlunga hnam rilru (nationalism) lo inṭan chhoh dante chu kan hre tlangpui awm e. Tunlaia "Nationalism" tih ṭawngkam lar tak hi French leh America Revolution lai aṭangin a lo lar chho daih tawh a, anmahni French leh American hoten mahnia ro inrelna (sovereignity) an beihna aṭanga lo awm niin, French hote chuan an lal chhungkaw rorelna (monarchies) paihin, mipuite duhthlanna ngeia rorelna chu an thlang ta zawk a ni.
Tunlai danglam mek khawvelah "Patriotism" tih leh "Nationalism" tih thumal leh ṭawngkam hian thuk leh na takin mipui thinlungah thu a sawi mek a ni. Keini Zofate thinlungah ngei pawh chu "Ram leh hnam hmangaihna berhbu" chu leih buakin a awm mek a nih hi!
India ram zau leh lian, democracy ram ropui takah pawh khawvelin Hindu nationalists BJP/VHP/Bajrang Dal, Shiv Sena an tih leh Hindu moderate an tih Congress leh party dangte chu nasa takin an inhrui pawh mek a, Hindutva leh Hindunization tuipuite thinlung che vel chuan boruak a siam nasain, hnehna pawh an chang mek zel a ni. US President hlui Donald Trump chuan, "America First" tih leh "Make America Great Again" tia thupui neia a rawn tlangau khan, American mipui tam tak rilru a chawk phur hneh hle a nih kha!
Patriotism leh Nationalism chuan, mipuite chu a ram leh a chipuite hmangaihin a chhuan (pride) tir a, eng ni lo mah se a zahpui ngai lo a ni. Patriot chuan khua leh tui ṭha ni turin, mawhphurna sang tak neia inhriain, a ram leh hnam a hmangaih ṭhin.
Ti hian "Duhaisamah sam luat a awm nem maw?" tiin, thu tlang i han kawm teh ang!
Millennium Center kawt zawlah te chuan,
Khawvel incheina thawmhnaw man toa incheia inpen parhin,
Tu dang leng dang ngai bil lovin leng ṭhin mah ila,
Mizoram leh Assam ramri chin fel lohte ngaihtuah chhuah changin,
Thinlung che vel neiin lairil a fan leh ṭhin,
A ni, ka dawn vel a, thin a dam thei mawh lo ve!
Chutah,
Kan pi puten lu chhum ban chhum huama "Kan tuchhuante tan" tia,
Hringchar phai phei an lo humhalhte chu ka'n dawn vel chiam a,
Humhalh zo lo leh chan vek dawna inhriat changin,
Lungril a na vawng vawng!
Kan pu "Bengkhuaia Pasalthate" sulhnu chhui chakin,
Insang pheka chempui leh laifei huma chengrau kauvin,
Pasalṭhate iangin Hringchar phaiah,
Nghal phusen ngho var ianga chet phut surh ka nuam e!
Kha raw, "Keimah Sanghalhriama pa" tiin,
Thangsira pa mai lum ianga zuan thoh thoh ka nuam ngei e.
Theih chang se Mualzavata iangin,
"Mizoram tan" tia vahchap siam ka nuam e,
Zawlbuk bawhbela Val Upa roreltute'n,
Tuai aw leh zam awrawl nen,
Dawihzep puanfen feng zawnga thutlukna an siam chuan,
Pasalṭha Sai sawm kap ngam leh ṭhian chhan thih huam rilru huaisen chu,
Tui ang tinemin, an awp nu vek ngei ang le!
Ka ram leh hnam chhan nan
Lalruanga dawi bur, Bahhnukte leh Zawlaidi ka va ngai em.
Aw Zoram, chung Pathian malsawmin kal zel rawh.
En Marche Mizoram!
- CT LALRINAWMA